Nguyễn Văn Khanh
Buổi gặp gỡ chiều Thứ Sáu bị hủy bỏ vào giờ chót.
Trên nguyên tắc, hai viên chức cao cấp hành pháp sẽ trình bày cho giới truyền thông biết sơ qua chuyến đi Trung Quốc của bà Ngoại Trưởng Hillary Clinton và ông Tổng Trưởng Tài Chánh Timothy Geithner, sẵn sàng trả lời những câu hỏi liên quan các điểm Hoa Kỳ sẽ đặt ra với giới lãnh đạo của Hoa Lục cũng như những thành quả hy vọng sẽ đạt được, nhưng chỉ nửa giờ đồng hồ trước khi – trên nguyên tắc – cuộc gặp bắt đầu, báo chí ở thủ đô nhận được email từ Tòa Bạch Ốc cho hay chương trình phải hoãn lại và “sẽ được thông báo sau.”
Các nhà báo ở thủ đô đều chờ đợi nhưng cuối cùng cuộc họp báo đó chẳng bao giờ đến. Mãi đến khi một viên chức của Hội Ðồng An Ninh Quốc Gia loan tin ông Phụ Tá Ngoại Trưởng Ðặc Trách Châu Á Kurt Campbell trên đường sang Bắc Kinh “để dàn xếp một vài chuyện với các viên chức Trung Quốc,” lúc đó mọi người mới hiểu tình hình có vẻ nghiêm trọng. Tin tức từ Bắc Kinh cho hay nhà tranh đấu hàng đầu Trần Quang Thành chạy trốn được vào Ðại Sứ Quán Mỹ và đang được chính phủ Hoa Kỳ bảo vệ, tin từ Washington thì nói Tổng Thống Barack Obama có thể thay đổi ý kiến, sẽ đồng ý bán chiến đấu cơ cho Ðài Loan.
Tất cả những biến chuyển sôi nổi này xảy ra chỉ 48 giờ đồng hồ trước khi bà ngoại trưởng Mỹ cùng ông tổng trưởng Tài Chánh rời Washington đi dự cuộc họp thường niên về chiến lược và kinh tế. Chuyện ông Campbell phải sang Bắc Kinh trước thay vì đi chung chuyến máy bay với bà Clinton chứng tỏ quan hệ giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc “đang ở trong tình huống thật tế nhị,” theo lời một viên chức ngoại giao yêu cầu không nêu tên.
Tế nhị đầu tiên là chuyện Tổng Thống Obama có thể bán chiến đấu cơ cho Ðài Loan, thể theo nội dung thư ông Giám Ðốc Ðặc Trách Quan Hệ Quốc Hội Ron Nabors gửi cho Thượng Nghị Sĩ Cộng Hòa John Cornyn của bang Texas. Trong thư, viên chức cao cấp Tòa Bạch Ốc viết với đại ý cho hay người mới được ông nghị sĩ ủng hộ là tân phụ tá tổng trưởng quốc phòng đặc trách Châu Á-Thái Bình Dương Mark Lippert sẽ giữ một vai trò quan trọng, giúp chính phủ hoạch định kế hoạch hỗ trợ cho Không Quân Ðài Loan, để khác biệt về sức mạnh không lực của Ðài Bắc và Bắc Kinh không ở mức quá xa như hiện giờ.
Thư từ Tòa Bạch Ốc nói rõ trong những kế hoạch “sẽ được bàn thảo một cách nghiêm chỉnh” có cả việc Ðài Loan yêu cầu được mua thêm chiến đấu cơ do Hoa Kỳ chế tạo, tức có thể tổng thống sẽ thay đổi ý kiến mới đưa ra hồi Tháng Chín năm ngoái khi ông không chấp thuận bán 66 chiếc F-16 loại tối tân nhất mà Ðài Loan muốn mua, chỉ giúp tân trang những chiếc F-16 mà không quân Ðài Loan đang sử dụng.
Trong những bản phúc trình gửi Quốc Hội nói về căng thẳng đang xảy ra ở eo biển Ðài Loan, các chuyên gia quân sự Mỹ cho hay Trung Quốc hiện có 2,300 chiếc chiến đấu cơ trong khi Ðài Loan chỉ có 490 chiếc, và điều này khiến Thượng Nghị Sĩ Cornyn cùng với một số đồng viện Cộng Hòa khác cho rằng Washington có trách nhiệm phải hỗ trợ đồng minh, giúp Ðài Loan “nhẹ bớt áp lực về quân sự do phía Bắc Kinh gây nên.” Trong lúc chờ đợi Tòa Bạch Ốc tìm cách giải quyết, Nghị Sĩ Cornyn quyết định sử dụng ngón đòn “ngâm tôm,” không cứu xét lời đề cử ông Mark Lippert, đẩy Tòa Bạch Ốc tới chỗ phải đưa ra lời cam kết qua lá thư mang chữ ký của ông Ron Nabors.
Mặc dù chắc chắn sẽ gặp phản đối từ Bắc Kinh, nhưng chuyện tổng thống Hoa Kỳ có đồng ý bán chiến đấu cơ cho Ðài Loan hay không vẫn là chuyện tương lai. Trước mắt, vấn đề cần phải giải quyết chính là chuyện của ông luật sư khiếm thị Trần Quang Thành, người mới từ Sơn Ðông vượt chặng đường dài dần 700 cây số đến Bắc Kinh, sau đó vào Ðại Sứ Quán Mỹ nhờ giúp đỡ.
Mặc dù Washington chưa công khai xác nhận ông này đang có mặt trong tòa đại sứ, nhưng tin tức từ thủ đô cho hay các nhà ngoại giao Hoa Kỳ đang ở trong thế kẹt, vì ông Trần Quang Thành “không xin tỵ nạn chính trị,” chỉ yêu cầu chính phủ Hoa Kỳ làm áp lực với Trung Quốc “để Bắc Kinh đừng tiếp tục trấn áp ông ta và gia đình của ông ta,” để yên cho ông ta làm “điều phải” như ông đã từng làm bao nhiêu năm qua là lên tiếng bênh vực cho công bằng xã hội.
Chính điều này đã đẩy các viên chức ngoại giao Hoa Kỳ vào thế khó xử, theo giải thích của các chuyên gia về quan hệ quốc tế, đặc biệt là những chuyên gia đã từng có thời làm việc tại Bắc Kinh. Các chuyên gia này nhắc lại chuyện Washington từng nhiều lần lên tiếng đòi hỏi chính phủ Trung Quốc phải đối xử tốt hơn đối với ông Trần Quang Thành và các nhà bất đồng chính kiến khác, “nhưng Hoa Kỳ không thể nào nói với Bắc Kinh là chúng tôi sẽ yêu cầu ông ta rời khỏi Ðại Sứ Quán với điều kiện quý vị phải cam kết tôn trọng những gì ông ta đòi hỏi.”
“Làm như thế có nghĩa là Hoa Kỳ tạo cớ để Bắc Kinh nói Washington can thiệp vào chuyện nội bộ của họ,” theo giải thích của một nhà ngoại giao cao cấp từng được gửi sang làm việc ở Bắc Kinh dưới thời Tổng Thống George Bush (ông Bush bố). Nhưng mặt khác, “chính phủ Hoa Kỳ không thể để ông Trần Quang Thành rời tòa đại sứ rồi sau đó bị công an bắt giữ như họ đã bắt những người giúp ông ta trốn khỏi Sơn Ðông,” nhà ngoại giao này nói tiếp. “Lúc đó các tổ chức nhân quyền sẽ lên tiếng chỉ trích Hoa Kỳ không coi trọng quyền làm người, và có thể ngay chính một số nước bạn cũng chê bai các nhà ngoại giao của chúng ta không khéo léo hay không khôn ngoan khi giải quyết chuyện này.”
Ngay chính ông Bob Fu, chủ tịch Tổ Chức Hỗ Trợ Nhân Quyền Cho Trung Quốc (ChinaAid) trụ sở đặt tại Texas cũng nghĩ như vậy. Ông nhìn nhận đường dây của tổ chức đã góp một phần lớn trong chuyện giúp ông Trần Quang Thành trốn thoát, nhắc nhở chính phủ Mỹ đừng quên người đang có mặt trong tòa Ðại Sứ Mỹ “là người cả thế giới biết đến, trách nhiệm của chính phủ Obama là phải bảo vệ ông ta cho bằng được, nếu không muốn thấy Hoa Kỳ bị chỉ trích là coi thường nhân quyền.” Trong bản tuyên bố mới nhất, ông Bob Fu còn viết rằng, “những người bất đồng chính kiến ở Hoa Lục theo dõi thật sát trường hợp đặc biệt này” để xem nước Mỹ có thật sự là người bạn mà họ tin tưởng được hay không.
Cũng chia sẻ lập luận đó, đại diện Tổ Chức Ân Xá Quốc Tế ở Washington D.C. là ông Frank Jannuzi đưa ra phát biểu với đại ý nói rằng không một chính phủ nào có quyền áp buộc ông Trần Quang Thành phải ở lại hay ra đi, “nhưng bổn phận của chính phủ Mỹ là chỉ đồng ý cho ông ta ở lại với điều kiện Bắc Kinh phải cam kết không gây thêm bất cứ khó khăn nào cho ông ta nữa.”
“Khó khăn nằm ở chỗ đó,” ông Kenneth Lieberthal, người từng đảm trách khu vực Châu Á-Thái Bình Dương của Hội Ðồng An Ninh Quốc Gia trả lời báo chí khi được hỏi liệu có giải pháp nào cho vấn đề thật tế nhị này hay không. “Tôi không nghĩ là bên Tòa Bạch Ốc cũng như bên Bộ Ngoại Giao đã nghĩ ra được cách thức giải quyết.”
Như vậy, chuyện sẽ kết thúc như thế nào? Cả Hoa Kỳ lẫn Washington đều khéo léo, không muốn làm to chuyện này trong lúc tìm cách giải quyết. Ở Bắc Kinh, Thứ Trưởng Ngoại Giao Thôi Thiên Khải bảo “chẳng có tin gì về chuyện này để nói với các nhà báo”; tại Washington, ông Cố Vấn John Brennan cũng không xác định tin nhà tranh đấu Trần Quang Khải đã trốn được vào tòa Ðại Sứ Mỹ, chỉ nói rằng, “quan hệ Hoa Kỳ-Trung Quốc không chỉ là quan hệ song phương, mà là mối quan hệ ảnh hưởng toàn cầu.”
