Quỳnh Giao
Với nhiều người thì bốn bài concerto cho bốn mùa của Vivaldi có thể là tác phẩm tiêu biểu cho nhạc cổ điển Tây Phương vì cứ trỗi lên là ai cũng biết. Với nhiều người ưa nhạc cổ điển mà hơi khó tính thì “Bốn Mùa” của Vivaldi chỉ là loại nhạc bình dân để nghe trong thang máy.
Khó tính nhất thì có Igor Stravinsky, một tay dương cầm và soạn nhạc người Pháp rồi người Mỹ gốc Nga. Stravinsky cho rằng Vivaldi có một bản concerto, mà… viết bốn trăm lần! Ít khi nào lại có sự phê phán khắt khe hơn về sự nhàm chán của giai điệu Vivaldi.
Antonio Vivaldi là một danh thủ vĩ cầm người Ý vào đầu Thế kỷ 17. Sinh tại Venice, Vivaldi là nhà tu có hỗn danh là “Thầy Tu Màu Ðỏ” vì mái tóc đỏ bẻm. Người ta kể rằng vì mắc bệnh suyễn, và nhiều người còn đồn rằng vì lâu lâu lại muốn lẻn ra nhâm nhi tí rượu, nên Vivaldi không thể dâng thánh lễ quá lâu. Có thể là từ đó ông mới đổi nghề từ thuyết pháp sang viết nhạc!
Sự thật thì vào năm 1703, Vivaldi được một đề nghị bằng vàng mà ông khó từ chối.
Thời ấy, giới quý tộc có lập ra một y viện mà cũng là tu viện và viện dục anh tên là “Ospedale della Pietà,” để dạy nhạc cho bé gái mồ côi mà thật ra là con ngoại hôn của các bậc vương tôn. Vivaldi được mời vào điều khiển dàn nhạc của viện, mà nhạc công chính là các cô gái trong viện Pietà. Làm việc trong viện suốt 12 năm cho đến 1715, Vivaldi vừa trình tấu vĩ cầm, vừa soạn nhạc vừa điều khiển dàn nhạc và nâng cao uy tín của một dàn nhạc toàn nữ sinh. Sau tám năm hợp tác ở nhiều nơi khác và khá nổi tiếng với các vở opera, Vivaldi quay trở lại viện Pietà ở Venice vào năm 1723 cho đến 1740, một năm trước khi từ trần.
Tại đây, ông soạn ra nhạc khúc Bốn Mùa được thai nghén từ trước. Nhưng một lý do khá bất ngờ của khúc quanh này chính là… kinh tế.
Vào năm 1720, một vụ khủng hoảng tài chính bùng nổ khiến kinh tế Âu Châu bị ảnh hưởng và Vivaldi cần tiền. Vì thế, ông quyết định soạn ra một loạt nhạc khúc với tên gọi là “Một thử nghiệm kết hợp sự hài hòa với sáng tạo” gồm 12 bản concerto. Trong số này, bốn bài đầu tiên chính là bốn mùa Xuân Hạ Thu Ðông, với nét nhạc mới lạ từ chiếc vĩ cầm.
Là một tay diệu thủ vĩ cầm, Vivaldi khai thác đến tối đa những âm thanh réo rắt của nhạc cụ này để diễn tả nào ánh mặt trời chói chang của mùa Hạ, tiếng reo vui khi uống rượu vào mùa Thu hay tiếng mưa rơi trên mái nhà vào mùa Ðông. Vào thời đại ấy, chưa nghệ sĩ nào có khả năng hát, nói, nhảy múa và rót rượu bằng nhạc như Vivaldi.
Cũng nhờ vậy mà tác phẩm “Bốn Mùa” đã vang vọng khắp Âu Châu và danh tiếng Vivaldi nổi như cồn. Ông được các vua chúa hay hồng y đặt hàng viết nhạc và tác phẩm của ông còn được truyền tới một nhạc sĩ trẻ là Johann Sebastian Bach. Chính là Bach đã soạn lại hòa âm cho nhiều bản Concerto của Vivaldi.
Nhưng huyền thoại và danh vọng của Thầy Tu Tóc Ðỏ Vivaldi cũng có mặt trái. Người ta cho rằng ông đã giao du với quỷ dữ vì sách nhiễu đám nhạc sinh yếu ớt và Ðức Giáo Hoàng thời ấy còn hăm dọa khai trừ người nhạc sĩ thầy dòng này! Vivaldi bỗng dưng thất thế và lại bị trắng tay lần nữa.
Ðến tháng 5 năm 1740, ông mới được Hoàng đế Charles Ðệ lục triệu vời đến Vienna để soạn nhạc và một năm sau thì từ trần, chôn cất trong sự nghèo túng. Vivaldi bị lãng quên gần hai thế kỷ cho đến năm 1920 mới lại được khám phá. Nhưng chính là kỹ nghệ sản xuất đĩa nhạc đã quảng bá giai điệu bốn mùa của Vivaldi tới công chúng. Rồi kỹ nghệ điện ảnh làm nốt phần vụ còn lại khoảng 60 năm về trước. Ðó là khi một đệ nhất vĩ cầm trong nhạc phim của hơn 400 tác phẩm điện ảnh là Louis Kaufman đã đoạt giải Grand Prix du Disque vào năm 1950 với Bốn Mùa của Vivaldi. Nhiều người trong chúng ta ít biết rằng Kaufman là danh thủ vĩ cầm có mặt trong dàn nhạc đã thực hiện nhiều nhạc phim nổi tiếng như “Gone With the Wind” hay “Cleopatra”…
Ngày nay, người ta tính ra là Bốn Mùa của Vivaldi đã được ghi âm ra đĩa cả ngàn lần. Mà không chỉ được ghi âm, tác phẩm còn được soạn lại, viết lại và phổ biến khắp nơi đến độ bị coi là nhàm chán, là nhạc của thang máy hay siêu thị!
Cũng chính vì vậy mà nhiều nhà soạn nhạc vẫn muốn đổi mới tác phẩm như bốn mùa thay lá. Gần đây nhất, có trường hợp của nhà soạn nhạc người Anh là Max Richter, đã viết lại tuyệt tác của Vivaldi cho một tay diệu thủ vĩ cầm cũng người Anh là Daniel Hope. Các thính giả tò mò có thể tìm nghe ấn bản này trên Youtube.
