Trúc Phương/Người Việt
Không ai có thể nghĩ chỉ sau một năm, phe Cộng Hòa lại “tụt mood” đến vậy. Một năm trước khí thế hừng hực bao nhiêu thì bây giờ không khí chán chường ủ dột bấy nhiêu. Lỗi tại ai chẳng ai buồn nói vì không ai không biết.
Những cú nhảy tàu
Chưa đầy một năm là đến kỳ bầu cử giữa kỳ nhưng bầu không khí chính trường Washington đang lan nhanh sự bất mãn và ngán ngẩm. Đảng Cộng Hòa (GOP), đảng của tổng thống đương quyền, đang chứng kiến một làn sóng “nhảy tàu” chưa từng có. Hàng loạt nhà lập pháp Hạ Viện lẫn Thượng Viện tuyên bố không tái tranh cử, thậm chí từ chức sớm.
ính đến cuối năm đã có 43 dân biểu Hạ Viện và 10 thượng nghị sĩ tuyên bố không tham gia cuộc đua 2026. Con số này vượt xa mọi kỷ lục trong hai thập niên qua, ngoại trừ hai kỳ bầu cử 2018 và 2020. Một trong những trường hợp nổi bật nhất là Dân Biểu Marjorie Taylor Greene (Georgia) – nhân vật từng gây sóng gió với các thuyết âm mưu, từng trung thành nhất mực với Donald Trump và là một trong những chính trị gia sừng sỏ nhất của MAGA. Bà Greene không chỉ tuyên bố nghỉ hưu mà còn quyết định từ chức từ ngày 5 Tháng Giêng, 2026, sớm một năm trước khi nhiệm kỳ kết thúc.
Lịch sử chính trị Mỹ cho thấy, đảng của tổng thống đương nhiệm thường mất ghế trong bầu cử giữa kỳ – hiện tượng được gọi là “thermostatic politics” (chính trị nhiệt độ). “Thermostatic politics” là một khái niệm trong khoa học chính trị, dùng để mô tả cách dư luận công chúng phản ứng ngược chiều với chính sách của chính quyền, giống như cái máy điều nhiệt (thermostat).
Khi chính phủ “bật nóng” quá, cử tri đòi “giảm nhiệt,” khi chính phủ “làm lạnh” quá, cử tri muốn “tăng nhiệt.” Nói cách khác, người dân không nhất thiết muốn một chính sách cụ thể mà muốn điều chỉnh mức độ của chính sách đó… “Thermostatic politics” cho thấy công chúng không mù mờ và không phải lúc nào cũng dễ bị “dắt mũi.” Ví dụ điển hình là năm 2006 dưới thời Tổng Thống George W. Bush, hay năm 2018 dưới thời Tổng Thống Trump nhiệm kỳ đầu, GOP đều thua nặng bởi sự dao động và phản ứng bất bình trong tâm lý người dân.
Bây giờ, bóng ma cũ lại lởn vởn, đặc biệt từ khi đảng Dân Chủ thắng đậm trong các cuộc bầu cử gần đây. Tại New Jersey và Virginia, Dân Chủ giành chiến thắng thuyết phục trong cuộc bầu cử thống đốc. Thậm chí ở những tiểu bang có truyền thống đỏ như Georgia và Mississippi, họ cũng lật ngược thế cờ ở một số vị trí. Các ứng cử viên Dân Chủ như Abigail Spanberger (giành ghế thống đốc Virginia), Mikie Sherrill (thắng ghế thống đốc New Jersey), hay Zohran Mamdani (thắng ghế thị trưởng New York) đều vượt xa kết quả mà Kamala Harris từng có được năm 2024, đặc biệt với nhóm cử tri nam trẻ tuổi – thành phần từng nhiệt tình ủng hộ Trump.
Việc các nhà lập pháp rời Quốc Hội không phải chuyện hiếm, nhưng quy mô lần này khiến giới quan sát bất ngờ. Một số người nghỉ hưu chỉ vì vấn đề tuổi tác. Một số người khác rời đi không phải vì “chán sống” mà đơn giản muốn kiếm nhiều tiền. Với kinh nghiệm và mối quan hệ tại Washington, họ dễ dàng trở thành cố vấn lobby hoặc làm việc cho các tập đoàn lớn với mức lương cao gấp nhiều lần. Cũng có những người “lùi một bước để tiến ba bước.” Dân biểu Haley Stevens (Dân Chủ, Michigan) nghỉ để tranh cử Thượng Viện, trong khi Dân Biểu Nancy Mace (GOP, South Carolina) nhắm đến ghế thống đốc.
Bất luận là gì, tình hình chung vẫn là tâm lý bất mãn và mệt mỏi. Ngoài ra, sự tái phân bổ khu vực bầu cử (redistricting) tại một số tiểu bang đã làm đảo lộn mọi tính toán của nhiều chính trị gia. Tại Texas, việc vẽ lại bản đồ bầu cử khiến chín người (sáu GOP và ba Dân Chủ) – tức gần 1/4 nhà lập pháp Hạ Viện tiểu bang – quyết định không tiếp tục tranh cử.
Mèo nào cắn mỉu nào?
Một trong những diễn biến bất ngờ nhất là sự xoay trục của nhóm cử tri nam giới trẻ – từng là lực lượng nòng cốt giúp ông Trump chiến thắng năm 2024. Các cuộc thăm dò mới nhất từ đại học Yale University chỉ ra rằng tỷ lệ ủng hộ Trump trong nhóm thanh niên 18-29 tuổi sụt giảm nghiêm trọng, chỉ còn khoảng 32-34%. Năm 2024, ông Trump giành được 42% phiếu bầu của những người dưới 30 tuổi.
Kinh tế là yếu tố lớn nhất dẫn đến sự thay đổi này. Các ứng cử viên Abigail Spanberger, Mikie Sherrill và Zohran Mamdani đều tập trung vào vấn đề chi phí sinh hoạt trong chiến dịch tranh cử và không chỉ nhận được sự ủng hộ tốt hơn từ nam giới trẻ (so với tỷ lệ mà Kamala Harris có được năm 2024) mà còn giành được từ 7% đến 9% số phiếu bầu từ những người từng ủng hộ ông Trump (“The fight for young men intensifies ahead of the 2026 midterm elections”/NBC News).
Nói cách khác, nếu tình hình kinh tế không khả quan hơn từ nay đến Tháng Mười Một, GOP khó có thể cản lại làn sóng xanh. Ông Robert Blizzard, chuyên gia thăm dò dư luận dày dạn kinh nghiệm của GOP, thừa nhận rằng rất khó để thuyết phục cử tri quan tâm bất kỳ vấn đề gì khác, khi họ vẫn chật vật để trang trải cuộc sống hàng ngày.
Tuy vậy, dù đối mặt “nghịch cảnh éo le,” GOP vẫn còn những nguồn lực đáng gờm. Tỷ phú Elon Musk, sau giai đoạn “cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt” với ông Trump, đã trở lại với những hứa hẹn tài trợ cho các chiến dịch GOP mùa bầu cử 2026. Bên cạnh đó, nội bộ Dân Chủ cũng không phải là một khối thống nhất. Sự chia rẽ giữa các phe phái cấp tiến và ôn hòa, cùng với tỷ lệ không hài lòng cao ngay trong chính cử tri Dân Chủ (48%), vẫn là kẽ hở để GOP khai thác.
Phe GOP cho rằng họ vẫn còn thời gian để cải thiện hình ảnh từ nay đến Tháng Mười Một. Họ cho rằng loạt chiến thắng gần đây của Dân Chủ chỉ là “chó táp phải ruồi” và Dân Chủ “gặp hên” trong bối cảnh cử tri gặp nhiều khó khăn khiến họ “trở mặt” không bỏ phiếu cho Cộng Hòa. GOP tin rằng Dân Chủ thật ra chẳng có giải pháp gì cả, do vậy, cơ hội đối với GOP vẫn còn. Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ, chính GOP cũng chẳng biết giải pháp gì để cứu cử tri của họ. Sự bế tắc trong việc tìm lối ra thoát khỏi cái ngõ cụt do chính họ tạo ra một phần, và “tổng thống của họ” một phần, mới thật sự là nguyên nhân dẫn đến việc họ mất điểm.
Dù thế nào, chính trị Mỹ đã biến đổi đến mức nhiều quy luật bầu cử truyền thống không còn nguyên vẹn. Sự phân cực xã hội quá sâu sắc khiến các kỳ bầu cử giữa kỳ, vốn được xem là “án phạt” dành cho đảng của tổng thống, nay cũng trở nên khó lường. Vài năm gần đây xuất hiện một nghịch lý: đảng cầm quyền có thể mất ghế ở Hạ Viện nhưng lại giành thêm ghế ở Thượng Viện.
Cũng cần nhấn mạnh, mức độ khốc liệt của năm 2026 không chỉ là cuộc bầu cử giữa kỳ vào Tháng Mười Một. Bước vào năm 2026, tất cả 435 khu vực bầu cử Hạ Viện và 33 ghế Thượng Viện sẽ được bầu lại. GOP hiện nhỉnh hơn ba ghế so với Dân Chủ trong Thượng Viện, trong khi ở Hạ Viện, họ giữ 219 ghế so với 213 ghế Dân Chủ. Hiện có 18 cuộc đua vào Hạ Viện được Cook Political Report xếp vào loại “khó đoán.”
Ngày 3 Tháng Ba, North Carolina tổ chức bầu cử Thượng Viện. Cùng ngày, người dân Texas bỏ phiếu một trong những cuộc đua Thượng Viện được chú ý nhiều nhất. Bên phe GOP, Bộ Trưởng Tư Pháp Ken Paxton, một đồng minh trung thành của ông Trump, và Dân Biểu Wesley Hunt, một trong những người da đen đầu tiên đại diện cho Texas tại Hạ Viện, đang đấu với Thượng Nghị Sĩ John Cornyn trong vòng sơ bộ. Bên Dân Chủ, Dân Biểu Liên Bang Jasmine Crockett đối đầu với ông James Talarico, dân biểu tiểu bang Texas… Luật bầu cử Texas quy định nếu không có ứng cử viên nào giành được hơn 50% phiếu, hai ứng cử viên dẫn đầu sẽ tiến vào vòng bầu cử phụ vào ngày 26 Tháng Năm.
Ngày 19 Tháng Năm, Alabama chứng kiến cuộc chạy đua ghế thống đốc giữa ứng cử viên Dân Chủ Doug Jones và đối thủ GOP Tommy Tuberville. Trong cùng ngày, Georgia cũng chứng kiến cuộc tranh ghế thống đốc.
Vài tuần sau, ngày 2 Tháng Sáu, tới lượt California chứng kiến cuộc chạy đua ghế thống đốc. Tính đến thời điểm này, ít nhất 10 ứng cử viên đã có mặt trên lá phiếu sơ bộ. Các ứng cử viên đáng chú ý của phe Dân Chủ có Eric Swalwell; Katie Porter; Antonio Villaraigosa (cựu thị trưởng Los Angeles); Xavier Becerra; và tỷ phú Tom Steyer.
Với GOP, dù cơ may thắng rất thấp ở một tiểu bang cực xanh như California nhưng họ cũng góp mặt. Hai ứng cử viên GOP đáng chú ý là Steve Hilton và Chad Bianco. Tại California, tất cả ứng cử viên đấu với nhau trong cuộc bầu cử sơ bộ duy nhất và hai người dẫn đầu sẽ tiến vào cuộc tổng tuyển cử.
Nhìn chung, loạt cuộc bầu cử 2026 không chỉ là phép thử đối với mức độ ủng hộ dành cho cá nhân ông Trump mà còn là thước đo sự kiên nhẫn của cử tri trước những cam kết của ông, đặc biệt vấn đề đời sống kinh tế. Nước Mỹ nói chung và Washington nói riêng đang đứng trước một cuộc tái cơ cấu quyền lực đầy kịch tính. [dt]
