*Chuyện Vỉa Hè
*Đặng Đình Mạnh
Cuộc chuyển giao thẩm quyền đầy bất thường
Với xã hội văn minh, luật sư được xem như những trợ tá công lý cho nền tư pháp. Thế nhưng, dưới chế độ Cộng Sản, giới luật sư trong nước đã không thể thực hiện trọn chức năng như những trợ tá công lý của mình. Mới đây, nghề nghiệp luật sư lại vừa phải đối diện với một sự thử thách mới.
Thật vậy, trong một diễn biến pháp lý gây xôn xao trong dư luận giới luật sư, chính phủ của ông Phạm Minh Chính vừa ban hành Nghị định 121/CP vào ngày 11 tháng 6 năm 2025, quy định về thẩm quyền cấp, thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư sẽ thuộc về Ủy ban Nhân Dân cấp tỉnh. Nghị định này có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Bảy 2025. Điều đáng nói là, quy định này lại hoàn toàn “bẻ cong” Luật Luật sư hiện hành, vốn trao thẩm quyền này cho Bộ Tư pháp – một cơ quan cấp Bộ thuộc trung ương.
Về phương diện pháp lý, nghị định là văn bản quy phạm pháp luật do chính phủ ban hành có địa vị pháp lý thấp hơn luật do Quốc hội ban hành. Nghị định chỉ được phép quy định chi tiết để thực thi luật, chứ không có thẩm quyền quy định khác biệt hoặc thay đổi nội dung đã được luật quy định. Kiến thức này thì đến một cậu sinh viên luật năm thứ nhất vừa nhập môn cũng hiểu rõ.
Thế nhưng, Nghị định 121/CP đã ngang nhiên thay đổi hẳn quy định của Luật Luật sư, gây ra một tiền lệ nguy hiểm về sự coi thường tính thượng tôn pháp luật.
Không chỉ vi phạm về thẩm quyền, mà ngoài ra, việc hạ cấp thẩm quyền cấp hay thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư từ Bộ Tư pháp xuống Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh còn cho thấy một thái độ khinh rẻ, xem thường giới luật sư trong nước. Vì lẽ, khi ban hành Luật Luật sư, chế độ đã giải thích rằng quy định giao thẩm quyền này cho Bộ Tư pháp như cách nâng cao vị thế, vai trò luật sư trong xã hội.
Nay, thay đổi điều đó cũng chỉ có thể giải thích như cách hạ thấp vị thế, vai trò luật sư trong xã hội mà thôi.
Điều này càng trở nên khó hiểu khi chính quan chức trong Liên đoàn Luật sư Việt Nam, thay vì bác bỏ, lại được cho là bày tỏ ý kiến tán thành Nghị định 121, trong khi gần 2 vạn luật sư lại gần như bàng quan qua thái độ giữ im lặng cam chịu?!
Tham chiếu pháp lý của quyết định “Hạ cấp”
Luật Luật sư, văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh hoạt động nghề nghiệp của giới luật sư tại Việt Nam đã quy định rõ ràng về thẩm quyền cấp và thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư. Cụ thể như sau:
Về cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư: Điều 17 của Luật Luật sư quy định Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thẩm quyền quyết định cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư.
Về thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư: Điều 18 của Luật Luật sư quy định Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thẩm quyền thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư và quy định thủ tục thu hồi.
Tuy nhiên, Nghị định 121/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã thay đổi hoàn toàn các quy định này:
Về cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư: Điều 9 của Nghị định 121/2025/NĐ-CP quy định việc cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Về thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư: Điều 10 của Nghị định 121/2025/NĐ-CP quy định việc thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Về cấp lại Chứng chỉ hành nghề luật sư: Điều 11 của Nghị định 121/2025/NĐ-CP cũng quy định việc cấp lại Chứng chỉ hành nghề luật sư thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Sự thay đổi này là một vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc thứ bậc hiệu lực pháp lý của các văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam. Hiến pháp quy định rõ Luật có hiệu lực pháp lý cao nhất sau Hiến pháp và mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp và Luật do Quốc hội ban hành.
Nghị định, với tư cách là văn bản dưới luật, chỉ được phép quy định chi tiết để thi hành Luật, chứ không được trái hoặc thay đổi nội dung của Luật. Việc Nghị định 121/CP ngang nhiên “bẻ cong” Luật Luật sư bằng cách thay đổi thẩm quyền đã cho thấy một sự coi thường trắng trợn hệ thống pháp luật, tạo ra tiền lệ xấu và gây hoài nghi về tính ổn định, minh bạch của pháp luật.
Sự “Hạ Cấp” và thái độ khinh rẻ giới luật sư
Việc chuyển thẩm quyền cấp, thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư từ Bộ Tư pháp (cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương) xuống Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh (cơ quan hành chính địa phương) không chỉ là một vấn đề về kỹ thuật lập pháp. Nó còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện sự “khinh rẻ, xem thường” giới luật sư trong nước.
Trong một xã hội pháp quyền, nghề luật sư có vai trò vô cùng quan trọng. Luật sư là người bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ. Việc quản lý hoạt động hành nghề luật sư, đặc biệt là việc cấp và thu hồi chứng chỉ hành nghề, cần được thực hiện bởi một cơ quan có tầm nhìn quốc gia, có đủ năng lực chuyên môn về phương diện pháp lý và tính độc lập để đảm bảo sự thống nhất, công bằng và uy tín cho toàn bộ giới luật sư trên cả nước.
Khi thẩm quyền này bị “hạ cấp” xuống cấp tỉnh, nó tiềm ẩn nhiều rủi ro:
Thiếu tính thống nhất: Mỗi tỉnh có thể có những cách thức áp dụng quy định khác nhau, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc cấp và thu hồi chứng chỉ, ảnh hưởng đến tính chuyên nghiệp và uy tín chung của nghề luật sư.
Nguy cơ cục bộ, địa phương hóa: Quyết định cấp hay thu hồi chứng chỉ có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố cục bộ, quan hệ cá nhân, thay vì chỉ dựa trên năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Điều này có thể làm suy yếu tính độc lập của luật sư và tạo ra môi trường dễ phát sinh tiêu cực.
Chưa kể rằng, việc giao thẩm quyền cấp, thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư cho Ủy ban Nhận dân tỉnh còn tạo ra khả năng chính quyền địa phương trả đũa khi luật sư của địa phương tham gia các vụ án tranh chấp mà Ủy ban Nhân dân tỉnh là một bên đương sự. Trong trường hợp này, sẽ làm hạn chế sự tận tâm của luật sư với thân chủ khi là người cư trú và hành nghề tại địa phương.
Giảm uy tín nghề nghiệp: Việc quản lý bởi cấp địa phương có thể khiến giới luật sư bị xem nhẹ, không được coi trọng đúng mức với vai trò và tầm quan trọng của họ trong hệ thống tư pháp quốc gia.
Sự im lặng đáng sợ của các trợ tá công lý
Điều đáng ngạc nhiên và gây thất vọng nhất trong bối cảnh này là sự im lặng đáng sợ từ chính giới luật sư. Với gần 2 vạn luật sư trên cả nước, những người được kỳ vọng vào thiên chức “Trợ tá công lý”, là tiếng nói bảo vệ pháp luật, lại không thấy mấy ai lên tiếng phản đối Nghị định 121/CP. Thậm chí, theo thông tin được đưa ra, chính quan chức trong Liên đoàn Luật sư Việt Nam, thay vì bác bỏ, lại được cho là bày tỏ ý kiến tán thành Nghị định này.
Sự im lặng này đặt ra nhiều câu hỏi nhức nhối:
Vì sao giới luật sư im lặng? Phải chăng họ không nhận thấy sự nguy hiểm của Nghị định này đối với nghề nghiệp của mình? Hay có những áp lực vô hình nào đó khiến họ không dám lên tiếng?
Trách nhiệm của Liên đoàn Luật sư Việt Nam ở đâu? Với vai trò là tổ chức xã hội – nghề nghiệp đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp của luật sư, Liên đoàn Luật sư Việt Nam có trách nhiệm bảo vệ uy tín nghề nghiệp và tính thượng tôn pháp luật. Việc “tán thành” hoặc không có phản ứng mạnh mẽ trước một văn bản pháp lý có dấu hiệu vi hiến và hạ thấp vị thế của luật sư là điều khó chấp nhận.
Hậu quả đối với niềm tin công chúng: Khi chính những người làm luật, bảo vệ luật pháp lại im lặng trước sự “bẻ cong” luật của nhà cầm quyền CSVN, niềm tin của công chúng vào hệ thống pháp luật và vào chính giới luật sư sẽ bị xói mòn nghiêm trọng. Ai sẽ tin tưởng vào công lý khi những người bảo vệ nó lại không dám lên tiếng khi chính lợi ích của họ bị xâm phạm?
Sự im lặng này không chỉ là sự bỏ lỡ cơ hội để bảo vệ nghề nghiệp, mà còn là một hồi chuông cảnh tỉnh về tình trạng yếu kém trong việc bảo vệ các nguyên tắc pháp lý cơ bản và sự độc lập của giới luật sư tại Việt Nam trong hệ thống tư pháp.
Hồi chuông báo tử cho tương lai pháp quyền Việt Nam
Nghị định 121/CP của nhà cầm quyền Hà Nội, với việc ngang nhiên thay đổi thẩm quyền cấp và thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư từ Bộ Tư pháp xuống Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh, là một hành động vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc thứ bậc hiệu lực pháp lý và thể hiện thái độ khinh rẻ đối với giới luật sư. Sự “hạ cấp” này không chỉ tiềm ẩn nguy cơ về tính thống nhất, công bằng và độc lập của nghề luật sư, mà còn làm suy yếu niềm tin của công chúng vào hệ thống pháp luật.
Liên đoàn Luật sư, nơi các luật sư phải đóng niên liễm hàng năm, lẽ ra phải thực thi chức năng của mình là bảo vệ lợi ích của luật sư và trên hết, bảo vệ hiệu lực thứ bậc pháp lý thì một vị trong Liên đoàn đã công khai lên tiếng ủng hộ Nghị định 121 vi luật. Xem ra, các luật sư không thể trông mong gì về cái Liên đoàn phản phúc đó, trái lại, họ chỉ có thể tự bảo vệ lấy lợi ích của nghề nghiệp.
Thế nhưng, nếu họ cũng im lặng, cam chịu. Theo đó, xã hội còn có thể trông đợi gì ở việc họ bảo vệ lợi ích cho thân chủ khi lợi ích của chính mình bị xâm phạm mà vẫn phải đầu hàng trước khi định “tranh cãi”! Điều này cho thấy một sự thiếu vắng tiếng nói phản biện mạnh mẽ trong giới luật sư, ngoài một sự chấp nhận thụ động trước những quyết sách có thể gây tổn hại lâu dài đến uy tín và vai trò của nghề luật trong xã hội.
Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực xây dựng nhà nước pháp quyền “mệnh danh” xã hội chủ nghĩa, việc bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, sự độc lập và uy tín của giới luật sư vô cùng quan trọng. Đã đến lúc cần có sự thức tỉnh và hành động từ chính giới luật sư và từ toàn xã hội để bảo vệ các nguyên tắc pháp lý cơ bản, đảm bảo rằng luật pháp luôn được tôn trọng và công lý được thực thi một cách công bằng, minh bạch.
Nếu không, hậu quả từ những quyết sách sai lầm này sẽ không chỉ là động thái báo tử cho nghề nghiệp luật sư, nhìn rộng ra, chúng còn báo tử về niềm tin và tương lai của nền pháp quyền Việt Nam, dù có mệnh danh gì đi nữa.
Hoa Thịnh Đốn, ngày 23 Tháng Sáu 2025
Đặng Đình Mạnh
