Anh Kiệt
LONG AN, Việt Nam (NV) – Tết xưa, người dân khắp nơi thường đua nhau đến Long Trì tìm mua dưa hấu về chưng trên bàn thờ. Thời đó, dưa hấu trồng được ở nhiều nơi nhưng nổi tiếng nhất là dưa hấu Long Trì, cái tên đã thành huyền thoại.
Dưa hấu độc đáo với hình ảnh xanh vỏ đỏ lòng, gắn liền với ngày Tết, như hoa mai, hoa đào. Với nhiều gia đình, không cần ngũ quả, không bánh chưng tràng pháo, chỉ một cặp dưa trên bàn thờ đã đủ điểm tô sắc màu, hương vị Tết.
Từ trước năm 1975 Long Trì đã có và nổi tiếng là thương hiệu dưa hấu, như bưởi Tân Triều, măng cụt Lái Thiêu, sầu riêng Chợ Lách. Nổi tiếng tới mức chỉ cần dán nhãn Long Trì là giá cao ngất ngưởng, bán đắt như tôm tươi.
Thật ra tên dưa hấu Long Trì chỉ là biểu tượng. Long Trì không phải là tên một giống dưa, hầu hết dưa vùng này trồng hạt giống Sugar Baby nhập từ Mỹ, dân quen gọi là dưa Bi. Vỏ xanh đen hoặc xanh lục sọc, ruột đỏ chắc, trái dưa to. Thường loại dưa nhất chọn bán cặp chưng Tết nặng từ 7 đến 8 kg trái.
Long Trì cũng không phải là địa danh đặc hiệu như xuất xứ hàng hóa. Long Trì chỉ là tên một xã nằm trong vùng dưa hấu truyền thống gồm An Lục Long, Dương Xuân Hội, Hiệp Thạnh của huyện Châu Thành, tỉnh Long An, và các xã Đăng Hưng Phước, Tân Bình Thạnh thuộc huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang.
Thời đầu triều Nguyễn vùng này thuộc Tổng Bình Cách, huyện Kiến Đăng, được Trịnh Hoài Đức ghi nhận trong “Gia Định Thành Thông Chí” có trồng nhiều dưa hấu, khoai lang. Sự kỳ diệu của dưa hấu bắt đầu từ chu kỳ sinh trưởng quá ngắn ngủi, tăng trưởng quá nhanh. Từ hạt dưa bé tí đến trái dưa to 5 đến 7 kg chỉ có 60 đến 70 ngày.
Người xưa nói “Làm ruộng ăn cơm nằm, chăn tằm ăn cơm đứng,” lẽ ra phải thêm vào trồng dưa ăn cơm chạy mới thấy được mức độ khác nhau với từng loại cây trồng. Nhà nội tôi ở Dương Xuân Hội, nhà bác tôi ở Đăng Hưng Phước cách nhau 7 cây số, con cháu bác đều là “nghệ nhân” của làng dưa. Giỗ nội ngày 16 Tháng Mười Một Âm Lịch vào đúng mùa dưa, năm nào các cháu cũng đi đám vào ban đêm. Phải tưới tắm chăm bẵm ruộng dưa xong chúng mới tất tả đạp xe sang thắp hương cho bà cố. Tíu tít trò chuyện đến nửa đêm rồi cọc cạch đạp xe về canh dưa, chuẩn bị cho ngày làm việc mới.
Từ việc đào liếp lên mô, xẻ rãnh dẫn nước đến làm đất, ủ phân, thụ phấn, lấy trái, tưới cắt nước nhà vườn phải nhuần nhuyễn chính xác, tinh tế nhạy cảm ứng xử với cây dưa như chăm sóc trẻ sơ sinh. Người giữ kỹ thuật trồng dưa giống như nhà phù thủy vừa coi trời, coi đất, nước, vừa quan sát màu lá, sức rướn của cây dưa để tăng giảm phân nước mỗi ngày. Thời ấy, không có hóa chất tăng trưởng, chủ yếu là dùng phân cá, phân hữu cơ, kỹ thuật trồng dưa là bí truyền của từng nhà vườn nên gọi người trồng dưa là nghệ nhân cũng không quá đáng.
Thường mỗi liếp dưa trồng hai hàng hai bên cho dây dưa bò gối đầu với nhau. Người giỏi tính toán sẽ canh độ rộng của liếp sao cho khi dưa lớn đến mức cao nhất hai ngọn dây dưa chỉ chạm tới nhau mà không chồng lấn. Mương lấy nước cũng phải tính toán sao cho nước thấm đều đến các chân liếp dưa, nhưng nếu lỡ ô nhiễm không bị lan ra cả ruộng.
Dưa hấu lá to hứng nắng, rễ bàng hút phân, hút nước rất mạnh, nên nhạy cảm với thời tiết và các tác động khách quan. Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa. Năm nào nắng tốt, gió chướng thổi mạnh, dưa thả ngọn dài ra và tăng trưởng nhanh như lực sĩ. Ngược lại những năm nắng yếu, gió chướng chỉ thổi cầm canh dù bón phân nhiều đến mấy dưa vẫn còi cọc hai liếp không giáp ngọn, trái dưa cũng èo uột như trẻ sinh non. Có năm nắng tốt, dưa to nhưng ngặt nỗi xui rủi có đám mưa lạc mùa lúc gần thu hoạch, rễ dưa hút nước mạnh, những trái dưa to nhất tốt nhất bị căng nước nổ đùng đùng như lựu đạn. Nhà vườn chỉ biết rớt nước mắt xót xa khi miếng ăn sắp đến miệng lại rớt ra ngoài.
Vượt qua thời tiết, mùa vụ lại còn thêm may rủi của thị trường. Nhà vườn trồng dưa canh lịch bán trong ba đợt: Noel, Tết Nguyên Đán và Rằm Tháng Giêng. Rộ nhất vẫn là bán Tết.
Việc mua bán dưa chỉ gói gọn trong mấy ngày giáp Tết, năm nào chợ sung, sức mua mạnh thu nhập mùa dưa có thể cao gấp năm, bảy lần trồng lúa, ngược lại lắm khi được mùa mất giá nhà vườn như người thua bạc. Không phải ai có đất trong vùng đều biết, dám trồng dưa và ngược lại có người có nghề nhưng không có đất. Người có vốn, thuê đất chỉ trong một vụ dưa với giá rất cao so với thuê trồng lúa. Người có nghề không vốn đứng ra bảo trợ kỹ thuật cho chủ đất ăn chia thành quả theo tỉ lệ 5/5.
Nhà tôi có hơn 1 hécta đất nhưng hàng chục năm qua yếu nghề, non gan, không ai dám trồng dưa. Mãi đến năm 1987, anh rể tôi bỏ nghề giáo, rủ thằng em hùn kỹ thuật trồng dưa. Xuôi chèo mát mái, trúng mùa, được giá, xong vụ dưa ấy, 30 Tết anh tôi lên Sài Gòn mua cái ti vi màu JVC 14 inch. Đêm Giao Thừa phải đặt ở ngoài sân cho cả xóm cùng coi.
Cái bấp bênh, tỉ lệ lợi nhuận cao đầy may rủi đã kích thích, cuốn hút người dân trồng dưa như nghiện ngập bơi lặn trong trò chơi cờ bạc. Có người bị lỗ trắng tay, thậm chí mắc nợ thề sống thề chết sẽ bỏ nghề dưa nhưng đến khi gió chướng non thổi mơn man, lại không chịu nổi, phải vác cuốc đào mương, phân rảnh, lao vào vụ dưa.
Cái nghiện ngập ấy cũng không đơn thuần vì lợi nhuận, sâu thẳm bên trong còn có tình yêu nghề, sĩ khí của người nông dân. Chỉ cần nhìn những dây dưa gối đầu phủ kín liếp, những trái dưa no tròn nổi lên trên lớp lá xanh đủ để họ tự hào, hãnh diện trước lời bình phẩm của chòm xóm bao cực khổ tan đi.
Trường hợp bị trắc trở mùa vụ, phải cuốn dây dưa, trồng loại hoa màu khác gỡ gạc, nhiều người không dám cuốn ban ngày mà âm thầm làm lúc đêm tối. Sau đó lại giả vờ la toáng lên như dưa đang tốt mà bị ai phá hoại, tự mình làm vạ chính mình. Thời ấy, dưa Long Trì ruột dưa đỏ thắm, ngọt lịm. Dưa được cắt nước cả tuần trước khi thu hoạch nên ruột dẻ mà khô, nổi lên những hạt mịn gọi là hạt cát, ăn vô thấy nhám trên đầu lưỡi.
Cặp dưa nhứt nhà tôi chưng cắt từ 25 Tết, đến Mùng Bảy hạ nêu mới xẻ vẫn tươi giòn. Phẩm chất, tiếng tăm của dưa Long Trì không chỉ do đất, nước, mà còn kết tinh từ đam mê, yêu nghề của những nhà vườn, những tay kỹ thuật.
Bi kịch xảy ra khi Việt Nam bắt đầu mở cửa. Đầu thập niên 1990, công ty Liên Hiệp Xuất Nhập Khẩu Long An tìm được hợp đồng xuất cảng dưa hấu với số lượng lớn. Công ty ra quy cách đặt hàng với nông dân về kích thước trái dưa với một vòng tròn chuẩn. Dưa nào to hơn vòng tròn sẽ được bao tiêu với giá khá cao so với giá thị trường lúc ấy. Thông tin này làm cả vùng dưa bùng nổ về diện tích và đảo lộn phương thức trồng dưa. Ám ảnh giá cả và kích thước, người ta truyền tai nhau kỹ thuật mới về phân hóa học và hóa chất kích thích tăng trưởng. Nào là tưới ure bón thúc, thoa thuốc tăng trưởng lên da, lên cuốn trái dưa…
Ngay tức khắc thảm họa xảy ra. Sản lượng dưa tăng vọt, cao gấp nhiều lần so với hằng năm, vượt quá khả năng xuất cảng lẫn tiêu thụ thị trường nội địa. Các trạm kiểm soát, thu thuế được dỡ bỏ để cho nhà vườn tự tiêu thụ nhưng dưa vẫn thừa ế, tồn đọng. Đau đớn nhất là chạy theo kích thước, trọng lượng nên nhà vườn lạm dụng chất kích thích tăng trưởng, cắt nước trễ. Cận ngày thu hoạch vẫn còn tưới nước. Dưa bị mọng nước, mau thối, dễ vỡ. Hậu quả là không đạt phẩm chất xuất cảng nên đối tác không nhận hàng. Dưa bị thối từ bến cảng đến các chành vựa và ngay trên ruộng.
Những năm tiếp theo, xuất hiện căn bệnh lạ người dân gọi là “đọt vạn thọ, bắn máy bay.” Khi vừa đậu trái thì dây dưa không phát triển, lá dưa teo tóp như lá vạn thọ, đọt dưa cong lên. Với những ruộng dưa cũ trồng nhiều năm bệnh càng nặng. Trung tâm khuyến nông, các doanh nghiệp đưa thử nhiều loại hóa chất, sinh phẩm thử nghiệm nhưng đều thất bại. Nhà vườn điêu đứng. Người càng kiên trì đeo bám cây dưa càng thua lỗ. Dưa hấu dần chết hẳn trên đất Long Trì và vùng dưa cũ. Thay vào đó, thanh long có giá nên từ cuối thập niên 1990 toàn vùng dưa đã chuyển sang trồng thanh long.
Một số “nghệ nhân” làng dưa tỏa đi sang các huyện lân cận Tân Trụ, Thủ Thừa, thậm chí lên cả Đồng Tháp Mười thuê đất trồng dưa. Đất nước mở cửa hội nhập, nhiều giống dưa mới hình dáng mới như hắc mỹ nhân (thân tròn dài), xuân lan (vỏ vàng)… Vật liệu mới là tấm nhựa ni lông che liếp vừa ngăn cỏ dại, vừa ngăn nước mưa thấm vào gốc giúp dưa hấu trồng được quanh năm không nhất thiết phải chờ đến mùa gió chướng, dứt mưa.
Từ đó dưa hấu lan khắp nơi. Các chợ dưa hấu tự phát dài hàng cây số bán cho khách vãng lai trên đường từ Sài Gòn về miền Tây và ngược lại mọc lên như nấm. Phân hóa học, hóa chất, sinh phẩm tăng trưởng giúp việc trồng dưa nhẹ nhàng, đơn giản, ai cũng có thể làm, đơn thuần là vị lợi nhuận. Kết quả luôn như mong muốn, trái dưa đều to tròn nặng trĩu. Cái giá phải trả là trái dưa ngày nay mọng nước, nặng trịch, vị dưa không còn cái ngọt đậm đà, lớp hạt cát xôm xốp trên mặt trái dưa cũng không còn nữa.
Dưa hấu Long Trì quá vãng chỉ còn lại huyền thoại danh xưng, đặc sắc về hương vị, phẩm chất của dưa hấu Long Trì cũng chỉ là ký ức của lớp người lớn tuổi. (Anh Kiệt) [qd]
