Tạp Ghi Quỳnh Giao
Hỡi kỳ nữ, em có lòng tàn ác…
Với nhiều người, thể loại “opera” là một nghệ thuật khó hiểu. Với những ai để ý đến bộ môn ca kịch này thì lời từ, gọi là “libretto,” khó là tác phẩm có giá trị văn chương cao như thi ca.
Nếu tìm hiểu hơn, đa số còn thấy cốt truyện thường có vẻ dị hợm, khó tin và hơi… cải lương. Người viết cố tình dùng chữ “cải lương” của chúng ta, trong ý nghĩa éo le mà không thật. Hoặc là hơi “sến.”
Thật ra, điều ấy cũng dễ hiểu.
Nhiều vở opera xuất phát từ thần thoại, truyện cổ tích, thậm chí Thánh Kinh, hay từ các vở kịch hoặc tiểu thuyết nổi danh trước đó và vì quá nổi tiếng nên đã thành nhàm. Kịch tính – là sự dàn dựng giả tạo – có vẻ ước lệ của các tác phẩm này khiến người ta có thể đoán trước được kết luận.
Nhưng ta không thưởng thức một vở opera vì cốt truyện hoặc luân lý trong truyện.
Opera là vở kịch dựng bằng nhạc và diễn tả bằng lời ca. Nhạc thuật là cách dàn dựng cốt truyện và lời từ là cách nâng cao giá trị của nhạc. Nghệ sĩ trình diễn phải là kịch sĩ, nhưng quan trọng nhất, phải là ca sĩ, trong thể loại âm nhạc cổ điển. Khi kết hợp ngần ấy yếu tố thì mình mới nói đến giá trị của một vở opera mà Quỳnh Giao xin mạo muội gọi là nhạc kịch cải lương của Tây phương.
Với chúng ta, “ca” và “hát” thật ra có khác nhau.
Trong các loại ca trù hay ca cải lương, giá trị nằm ở tiếng hát. Trong loạt hát bội hay hát chèo, ngoài tiếng hát thì còn có bộ điệu và nghệ sĩ được đánh giá ở tài diễn xuất hơn là ở tiếng hát.
Cũng vì thế, một vở opera gần với nghệ thuật ca hơn là hát. Trong các vở opera, người ta thưởng thức tiếng hát hơn là tài diễn xuất, thí dụ như của Maria Callas hay Placido Domingo hoặc Caruso cách đây trăm năm.
Chính đặc tính ấy mới khiến vở opera cần trình độ nhạc thuật cao và người soạn opera phải là nhạc sĩ xuất chúng. Lời từ hoặc các ca khúc “arias” bên trong vở nhạc kịch có thể là do người khác viết sau hoặc viết lại.
Trong thế giới opera, vở “Carmen” của nhạc sĩ George Bizet người Pháp có chỗ đứng chói lọi nhất mà tác giả lại không biết. Hình như ông là nạn nhân đầu tiên của nàng Carmen!
Vở hát được diễn lần đầu vào tháng 3 năm 1875, ba tháng sau thì tác giả ra đi vì đau tim. Người ta đồn rằng Bizet qua đời ở tuổi rất trẻ là 37 vì thất vọng khi tác phẩm mở màn mà không được đón nhận như trông đợi. Hai tác giả viết lời từ là Henri Meilhac và Ludovic Halévy thì sống thọ hơn nên được biết là họ đã để lại cho hậu thế một kiệt tác.
Vở Carmen, với phần từ và nhạc đã chinh phục thế giới qua mấy ngàn lần trình diễn của mọi ban nhạc muốn xứng danh là một ban nhạc lớn, từ Âu qua Mỹ qua Á Châu. Hãy tưởng tượng đến một nàng Carmen trong một vở hát Nhật thì mình thấy thế nào là nghệ thuật không biên giới.
Carmen còn được soạn lại cho sân khấu kịch nghệ, cho các vở ca vũ Nga, các cuốn phim nổi tiếng của Hoa Kỳ, Pháp hay Ý. Nhạc của Bizet trong vở Carmen được viết lại và bán ra triệu đĩa. Riêng bài “Habanera” trong màn một, là ca khúc quen thuộc nhất của giới yêu nhạc, kể cả những người chưa từng xem hay nghe opera một lần nào. Nhạc khúc đấu bò của Bizet trong màn cuối của vở Carmen có thể khai mở mọi sân khấu ở nhiều nơi.
Với công chúng Mỹ, nàng Carmen đã tái sinh thành một kỳ nữ da đen thời chiến chinh qua vở nhạc kịch “Carmen Jones” của Oscar Hammerstein trên sân khấu Broadway rồi qua cuốn phim cùng tên của Otto Preminger. Hai chục năm trước, cuốn phim được Thư khố Quốc hội Hoa Kỳ lưu trữ như một tác phẩm tiêu biểu cho văn hóa, nghệ thuật và lịch sử Hoa Kỳ. Không được nghe những diva thứ thiệt, chúng ta vẫn có thể giữ mãi ấn tượng của nàng Carmen qua hình ảnh và tài nghệ của Dorothy Dandridge.
Nhưng mọi chuyện khởi đầu không phải từ nhạc sĩ George Bizet ở Paris mà từ văn sĩ Prosper Mérimée.
Cuộc đời của ông này cũng có thể là đề tài tiểu thuyết vì ông là công chức cao cấp, sử gia, là một nhà khảo cổ viết văn, đã vào Hàn Lâm Viện Pháp hoặc đã vào tù. Ông chu du khắp chốn và đến xứ Andalousia của Tây Ban Nha tìm hiểu về đám dân du mục phiêu dạt về đó rồi viết một truyện ngắn bốn chương về thế giới của dân thiểu số đi buôn lậu trong góc tối của xã hội.
Trong tác phẩm, nhân vật kể chuyện là một nhà khảo cổ, y như tác giả. Nhưng cốt truyện là về cuộc đời bi thảm của một người tử tế rồi sa đọa dần vì một nàng kỳ nữ tên Carmen! Nếu có một cô gái đã tự nguyện là làm tan nát đời trai và thành công đến vượt bực thì đấy là Carmen!
Nàng thành công đến tột cùng là cái chết đầy kịch tính của mình, khi mọi người còn xôn xao ngợi ca một tay đấu bò bảnh trai ngoài đấu trường. Bên trong bóng tối mà là tiền trường của sân khấu, chàng trai bị tình phụ đã kết thúc bi kịch bằng hai nhát dao trí mạng!
Truyện ngắn của Proper Mérimée nổi tiếng thế giới, nhưng tài mê hoặc của nàng Carmen còn đi xa hơn chính là nhờ vở nhạc kịch của Georges Bizet. Như con bướm vô tình, nàng lẳng lơ vò nát trái tim người khác và làm người người thất điên bát đảo. Nếu lại còn có giọng ca trữ tình và điệu vũ mê đắm thì đấy là hồng nhan họa thủy, một đại họa của tài sắc!
Mở đầu khúc tạp ghi này, Quỳnh Giao nhắc đến bài “Kỳ Nữ” nổi tiếng của Ðinh Hùng.
Không biết nhà thơ của chúng ta có được xem hoặc thấy Carmen hay chưa, nhưng ông viết về khả năng mê hoặc của một cô gái theo cái nhìn của một nạn nhân, là nhà thơ:
Tất cả em đều bắt ta khổ não,
Và oán hờn căm giận tới đau thương.
Và yêu say, mê mệt tới hung cuồng,
Và khát vọng đến vô tình, vô giác.
Thế rồi, khác với cốt truyện trong tác phẩm Âu Tây là anh chàng Don Jose đã kết thúc cuộc đời của nàng kỳ nữ tàn ác, trong bài thơ, Ðinh Hùng chọn một cái chết khác:
Ta vẫn gần – ôi sắc đẹp yêu ma!
Lúc cuồng si, nguyền rủa cả đàn bà,
Ta ôm ngực nghe trái tim trào huyết.
Ta sẽ chết! Sẽ vì em mà chết!
Một chiều nào tắt thở giữa môi hôn,
Ta hái trong em lấy đóa hoa hồn.
Mở đầu là một nàng “gypsie” ma quái xứ Andalouisia. Qua Bizet, chúng ta có một nàng Carmen tàn khốc và những ca khúc làm say đắm lòng người. Sang đến Hoa Kỳ, nàng Carmen Jones da đen là một vụ tình lụy khác. Cái chung là nàng phải chết thì mới hết thảm kịch.
Từ phía chúng ta, kỳ nữ của Ðinh Hùng còn có ma lực hãi hùng hơn vậy vì nạn nhân tự kết thúc đời mình để đưa nàng lên ngai vĩnh cửu! Có ai xưng tụng tình yêu tuyệt đối hơn thế chăng?
