Triệu Phong/Người Việt
Khai phá sản, có một thời là điều hiếm khi xảy ra, nay trở thành một chọn lựa đau đớn nhưng đầy quyến rũ đối với những thành phố, nơi có chi phí lao động cao và nợ công nặng hơn tiền thuế thu vào.
Stockton
Stockton, cái nôi của hạt San Joaquin County, tọa lạc ở phía Bắc California và về hướng Nam thủ phủ Sacramento. Với dân số gần 300,000 người, Stanton được xếp hạng là thành phố lớn thứ 13 của tiểu bang.
Cuối Tháng Sáu 2012, Stockton trở thành thành phố thuộc cỡ lớn đầu tiên của Hoa Kỳ khai phá sản, sau khi không đạt được sự đồng thuận của các nghiệp đoàn nhân viên và các chủ nợ, về kế hoạch tìm cách lấp $26 tỉ thâm thủng trong công quỹ. Hậu quả là hội đồng thành phố quyết định ngưng trả tiền công khố phiếu, cắt giảm phúc lợi y tế và hưu bổng của nhân viên, đồng thời áp dụng một ngân sách khẩn cấp chỉ có giá trị từng ngày.
Bob Deis, giám đốc thành phố, ví von tiến trình này như việc chặt đứt một cánh tay để cứu lấy toàn bộ thân thể.
Stockton từng thương thảo trước với các chủ nợ để tránh đi đến tình trạng phá sản từ cuối Tháng Ba, chiếu theo luật AB 506, một điều luật mới của tiểu bang California, đòi hỏi một thành phố phải có sự điều đình với chủ nợ, trước khi nộp đơn khai phá sản. Tuy nhiên cuối cùng, những cuộc thương thảo đã kết thúc vào khuya Thứ Hai, 25 Tháng Sáu, thành phố không đạt được một nhân nhượng nào.
Stockton chính thức tuyên bố không đủ sức trả nợ và mong được tái phối trí các món nợ đó, đồng thời nộp một danh sách gồm những chủ nợ không được bảo hiểm (unsecured creditors).
Hệ Thống Hưu Bổng Công Chức Tiểu Bang (California Public Employees’ Retirement System), cơ quan chuyên quản lý kế hoạch hưu bổng của Stockton, đứng đầu danh sách các chủ nợ quan trọng này. Hệ thống này đòi $147.5 triệu chi phí trả hưu của ngân quỹ thiếu hụt (unfunded pension costs).
Các chủ nợ hàng đầu khác gồm các chủ đầu tư có trong tay $124.3 triệu bằng công khố phiếu thuộc quỹ hưu bổng pension obligation bond, $40.4 triệu giao ước nợ của thành phố thuộc loại variable rate demand obligation, $35.1 triệu cho công khố phiếu về chi phí cơ sở công cộng của thành phố (public facilities fees bond) và $31.6 triệu nợ xây nhà để xe của thành phố.
Wells Fargo Bank NA được liệt kê là ngân hàng mà các chủ nợ tín thác.
Ngân sách được hội đồng thành phố Stockton chấp thuận vào đêm 26 Tháng Sáu, gồm việc ngưng trả $10.2 triệu tiền nợ, đồng thời cắt tiền đền bù và phúc lợi hưu bổng cho công chức trị giá $11.2 triệu. Ngoài ra thành phố còn tiết kiệm được $7 triệu nhờ cắt phúc lợi y tế cho người nghỉ hưu trong một năm.
Stockton bị nợ ngập đầu như thế nào? Ðiều đó có thể thấy được ở khắp nơi.
Một đầu tư vào khách sạn cao tầng, công trình xây dựng lối đi dạo và bến thuyền du lịch tráng lệ hồi giữa thập niên 2000. Tuy nhiên, chỉ cách đó vài khu phố, sự mất an ninh do các vụ bạo hành khiến bậc phụ huynh không dám cho con trẻ ra chơi trước ngõ.
Vào thời gian kinh tế nở rộ, thành phố của giới lao động, nơi rải rác với nhiều khu phố nghèo nàn, đã tái đầu tư với mục đích tìm cách thu hút, hầu biến nó thành một nơi được chọn để tổ chức các buổi hội thảo lớn. Thành phố đưa ra nhiều kế hoạch phúc lợi và hưu bổng hấp dẫn cho nhân viên.
Vô số dãy nhà hai tầng được xây lên ở ven thành phố. Nhưng không lâu sau đó, những khu ngoại ô này nhanh chóng trở thành một trong những nơi có nhiều nhà bị ngân hàng tịch thu nhất toàn quốc. Thật vậy, Stockton có số nhà bị tịch thu cao thứ nhì trên khắp Hoa Kỳ và cũng đứng nhì về thành phố có tội ác cao so với toàn tiểu bang.
Ngân quỹ của Stockton bị thất thu trầm trọng, từ khi gặp phải cơn sụp đổ địa ốc, mà một thời là nguồn thu nóng bỏng của thành phố. Trong ba năm qua, thành phố cắt giảm $90 triệu từ ngân quỹ chung, gồm việc bớt 25% lực lượng cảnh sát, sở cứu hỏa 30%, kể cả giảm lương cũng như phúc lợi của nhân viên thành phố. Tiểu bang đang điều tra xem phải chăng sự sụp đổ tài chánh của Stockton là do chính sách thiển cận, chủ quan hay có sự tham nhũng.
Mammoth Lakes
Hôm 2 Tháng Bảy, thị trấn nghỉ mát tí hon Mammoth Lakes trở thành thành phố thứ hai của tiểu bang nộp đơn khai phá sản, một phần do món nợ $43 triệu mà tòa án ra phán quyết thành phố phải trả, nhưng đã không thể thực hiện được.
San Bernadino
Sang đến ngày 10 Tháng Bảy, lại đến San Bernadino cũng theo chân trên con đường phá sản, cũng với lý do không trả nổi nợ. San Bernadino không lấp đầy được khoản thiếu hụt ngân sách $45.8 triệu và đến Hè này thì không còn khả năng trả lương cho nhân viên. Trước ngày Hội Ðồng Thành Phố bỏ phiếu quyết định khai phá sản, thành phố với 211,000 dân này chỉ còn $150,000 trong trương mục ngân hàng, vừa đủ để trả lương cho Tháng Sáu.
Theo báo cáo ngân sách, thành phố vốn đã lấp vá nhiều chỗ thiếu hụt của ngân sách tài chánh, vấn đề lại trở nên trầm trọng hơn khi gặp nạn kinh tế khó khăn, lại thêm cứ rút dần tiền trong quỹ dự trữ suốt những năm qua.
Thị Trưởng Patrick Morris phát biểu rằng, tìm đến sự che chở qua hình thức phá sản là phần việc dễ dàng. Nay thành phố chỉ việc vạch ra một kế hoạch để vươn lên từ cơn khủng hoảng tài chánh. Ít ra trong bốn năm qua, họ cũng đã cắt bớt 20% nhân lực. Ông Morris cho biết, rồi đây có lẽ sẽ cho giải tán Sở Cứu Hỏa hay một phần của Sở Cảnh Sát. Ðây là điều không thể tránh được, một khi an toàn công cộng ngốn hết 75% ngân quỹ chung. Thay vào đó thành phố sẽ hợp đồng với các cơ quan khác của quận hoặc tiểu bang cho các dịch vụ đó.
Steve Tracy, phát ngôn viên nghiệp đoàn cứu hỏa thành phố, đổ vấn đề khó khăn tài chánh cho thị trưởng và cựu giám đốc quản trị thành phố đã chi tiền vào các việc vô bổ như xây rạp chiếu bóng mới ở khu trung tâm. Ông nói: “Trước khi đổ thừa cho các nhóm lao động, xin quí ông hãy chỉnh đốn ngân sách của mình trước.”
Hai năm trước, khi Hội Ðồng Thành Phố được biết $22 triệu thiếu hụt ngân sách của San Bernadino sẽ tăng thành $38 triệu vào năm 2012, khiến thành phố rơi vào tình trạng khủng hoảng tài chánh. Lãnh đạo thành phố cắt bớt nhân lực, đòi hỏi nhượng bộ tạm thời từ các chủ nợ và đem đất công ra bán đấu giá. Nhưng họ đã không màng đến những khuyến cáo, rằng những động thái đó chưa đủ để giải quyết vấn đề. Theo các giới chức cũ cũng như đang làm việc, thay vì cần phải có hành động cấp thời như tăng thuế hay giảm bớt lực lượng cứu hỏa và cảnh sát, thì lại trở thành nạn nhân của bầu không khí có tính cách chính trị độc hại, làm tê liệt Tòa Thị Chính trong suốt thời gian khủng hoảng kinh tế.
Charles McNeely, cựu giám đốc quản trị thành phố và là người đã bất thần xin từ chức hồi Tháng Năm, nói: “Suốt hai năm liên tiếp tôi bảo với hội đồng rằng, nếu điều này vẫn cứ tiếp tục như thế, thì chúng ta sẽ bị phá sản. Tôi bị chỉ trích vì dám nêu ra chữ ‘phá sản’”. Ông McNeely tiếp: “Một nơi sặc mùi chính trị như thế quả khó mà nói chuyện phải trái được.” Nay, ông không ngạc nhiên khi hội đồng đang trực diện với ngân sách thiếu hụt đến $45.8 triệu và đi đến quyết định khai phá sản.
Văn phòng cảnh sát quận San Bernadino hôm 13 Tháng Bảy cho hay, họ đang phối hợp với cảnh sát thành phố và văn phòng biện lý để điều tra, việc có thể có vi phạm hình sự hay không trong chính quyền San Bernadino. Ðược biết cuộc điều tra khởi sự theo yêu cầu của giới chức thành phố cách đây vài tháng.
Luật sư thành phố James Penman cho biết, hồi đầu tuần này, Hội Ðồng Thành Phố có trưng các tài liệu bị xem là ngụy tạo, trong đó nói rằng thành phố đã bị thâm thủng ngân sách 13 năm trong 16 năm qua. Ðồng thời ông nêu chứng cớ về sự quản lý ngân sách tồi tệ.
Chưa dừng ở đó, San Bernadino có mức thất nghiệp lên đến 15% so với 10.9% của tiểu bang. Ðồng thời, hơn 40% cư dân nhận sự trợ cấp công cộng dưới hình thức này hay hình thức khác. Không có thêm việc làm hay sự tăng giá trị của bất động sản, thật khó lòng có chỗ thu lợi nhuận về cho ngân sách thành phố.
Tăng chi phí cho hưu bổng của công chức là một trong những tác nhân dẫn đến thảm họa ngân sách. Ở San Bernadino, trách nhiệm của thành phố đối với hệ thống hưu bổng của nhân viên tăng từ $1 triệu trong năm tài khóa 2006-07, lên đến gần gấp đôi cho ngân sách năm nay. Trong ba năm, những chi phí này dự trù ngốn hết 15% của ngân quỹ chung.
Tương lai của các thành phố khác trong tiểu bang
Theo báo cáo của Viện Nghiên Cứu Chính Sách Kinh Tế trường Ðại Học Stanford, chi tiêu cho tiền hưu tăng trung bình 11.4% mỗi năm ở các thành phố lớn và quận hạt của tiểu bang, trong thời gian từ 1999 đến 2010, nhanh gấp đôi chi tiêu vào lãnh vực như an toàn công cộng, dịch vụ xã hội, giải trí, sức khỏe và vệ sinh.
Joe Nation, giáo sư kinh tế trường Stanford và cũng là đồng tác giả của bản báo cáo, nói rằng, đối với một số thành phố, vỡ nợ là điều không thể tránh được ngoại trừ họ phải hy sinh, cắt lương bổng và tiền hưu của công chức thật nhiều. Ông nhận định: “Theo tôi đây mới là đầu chóp tảng băng của vấn đề. 10 năm trước đây, Stockton từng chi ra cho tiền hưu từ $12 triệu đến $13 triệu. Ðến năm 2010, con số đó là $30 triệu… rồi sẽ thành gấp đôi trong 5 năm tới, ngoại trừ họ phải có sự thay đổi.”
Michael Coleman, nhà cố vấn đường lối ngân sách cho Liên Hội Các Ðô Thị của California, nhận xét: “Có vẻ trong tương lai sẽ có thêm nhiều thành phố khai phá sản nữa nhưng điều đó khó mà biết được, vì nhiều thành phố gặp khó khăn đang tìm cách gỡ rối để thoát ra. Một số sẽ không đi theo con đường khai phá sản, nhưng họ có thể sẽ tự giải tán. Có nghĩa là không còn hiện hữu nữa.”
Nhiều nhà chuyên môn nhận định, không rõ rồi đây Stockton sẽ ra sao hay cả tiểu bang cũng sẽ bị ảnh hưởng như thế nào. Nhiều thành phố khác vốn gặp khó khăn với vấn đề nhà đất và khủng hoảng ngân sách, đang điều đình với nghiệp đoàn nhân viên yêu cầu nhượng bộ và đang quan sát xem, liệu sự khai phá sản của một thành phố tự trị chứng tỏ là một phương thuốc chữa lành tốt hay là một liều độc dược.
Vallejo từng khai phá sản bốn năm trước đây. Thị trưởng thành phố này là Osby Davis cho biết, sự chọn lựa con đường khai phá sản đầy đau đớn để hồi phục. Phải chăng việc làm này thực sự xứng đáng.
Vallejo với 112,000 dân đã phải dẹp bớt hai trạm cứu hỏa và hiện nay mới sửa chữa được 10% số đường sá bị hư hại. Lực lượng cứu hỏa và cảnh sát chỉ còn phân nửa so với trước đây, số người còn lại nay phải làm việc như điên. Ðồng thời, thành phố phải tốn hết $10 triệu cho chi phí pháp lý.
Lời khuyên của Thị Trưởng Davis đối với những thành phố đang đứng trước bờ vực phá sản như thế nào? Ðó là chớ nên. Ông nói:
“Mọi người trong thành phố đều phải chịu thiệt thòi ghê gớm. Ngoài ra, thành phố vĩnh viễn mang tì vết là thành phố từng bị phá sản. Ðến nước đó thì làm sao quí vị có thể gỡ bỏ được cái tai tiếng ấy để trở thành một đô thị ước mơ, khiến người ta đến đây sinh sống?”
____
Liên lạc tác giả: [email protected]
