Nguyễn Ðạt/Người Việt
Sài Gòn, thành phố lớn nhất nước, lại đặc biệt lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống trong đó có Làng Hoa Gò Vấp. Nhưng ngày nay làng hoa này đã hoàn toàn mất dấu, chỉ còn lại trong trí nhớ, trong tâm tưởng của người Sài Gòn mà thôi.
Ðường Cây Trâm hiện nay vốn từng là khu trung tâm của Làng Hoa Gò Vấp một thời. (Hình: Nguyễn Ðạt/Người Việt)
Gò Vấp, có lẽ được đặt tên như vậy, vì vùng đất quận nội thành này vốn là một vùng gò cao. Nhà máy sản xuất nước tinh khiết nổi tiếng hiện nay, Sapuwa, được thiết lập tại quận Gò Vấp. Người dân cư ngụ tại đây từ lâu đời xác nhận vùng đất này có nguồn nước trong lành, thích hợp với việc trồng hoa; vừa là để thực hiện thú vui tao nhã, vừa trở thành một nghề có thu nhập cao cho nhiều gia đình ở địa phương. Và Làng Hoa Gò Vấp đã hình thành, phát triển hàng trăm năm nay.
Theo nhiều người trồng hoa trước đây cho biết, Làng Hoa Gò Vấp đã làm nên danh tiếng từ lâu đời; tuy không đồng thời nhưng cũng chẳng sinh sau đẻ muộn bao nhiêu, so với “làng trầu cau” của Mười Tám Thôn Vườn Trầu ở Bà Ðiểm, vùng ngoại ô Sài Gòn.
Là cư dân lâu năm của Sài Gòn, chúng tôi từng được thưởng ngoạn muôn sắc hương của hoa trồng tại Làng Hoa Gò Vấp.
Thông thường, chỉ vào Mùa Xuân, nhất là dịp Tết, mới thấy được được các loài hoa trổ phô hương sắc.
Ở Làng Hoa Gò Vấp, hoa nở quanh năm, mùa nào hoa nấy; loài hoa nào cũng trồng được, với hàng trăm gia đình trồng hoa; tổng diện tích trồng hoa tại Làng Hoa Gò Vấp lên tới hàng trăm héc-ta.
Tại khắp miền Nam, nơi được vinh danh “vương quốc hoa kiểng” là Cái Mơn, vùng Chợ Lách-Bến Tre, thì vào mùa trồng hoa Tết, người trồng hoa của “vương quốc” ấy cũng tìm tới Làng Hoa Gò Vấp để mua giống hoa về trồng.
Chúng tôi tìm gặp những người từng trồng hoa lâu năm tại Làng Hoa Gò Vấp để tỏ tường.
Ông Trần Hồng, với khu vườn rộng hơn 2,000m2 của ông ở đường Phan Huy Ích, phường 14, quận Gò Vấp, nay đã chuyển sang nuôi trồng cây kiểng (bon-sai). Kể: “Tui nghe cha tui nói, tuy sanh sau đẻ muộn hơn ‘làng trầu Bà Ðiểm’ ở huyện Hóc Môn, nhưng Làng Hoa Gò Vấp nổi danh từ lâu, không thua chi tăm tiếng ‘làng trầu.’”
Ông Trần Hồng kể tiếp, “Tui nhớ rõ vào khoảng năm 1960, khi tui mới hơn mười tuổi, đã thấy ở Gò Vấp nhà nhà trồng hoa rực rỡ cả một vùng rộng rinh bát ngát. Rồi cứ tới dịp cận Tết, thương lái từ khắp nơi đổ xô về đây đông nghẹt. Trên các ngả đường của Gò Vấp, vó ngựa lóc cóc ngày đêm, kéo dài cả một tháng trời, kéo miết tới đêm giao thừa, không khí sôi động ở đây mới lắng dịu…”
Bên cạnh vườn trồng hoa nay chỉ còn nuôi trồng cây kiểng của ông Trần Hồng, là vườn hoa của ông Huỳnh Mai, một nghệ nhân nổi tiếng của Làng Hoa Gò Vấp, nay cũng chỉ nuôi trồng cây kiểng.
Cũng như ông Hồng, ông Mai kể chuyện ngày trước của Làng Hoa Gò Vấp; tha thiết nhớ lại những ngày gắn bó với những luống hoa cúc, hoa hướng dương, hoa vạn thọ, hoa mào gà, hoa hồng, hoa mai…
Chúng tôi lắng nghe ông Mai nói chuyện, câu chuyện hào hứng nhưng kèm theo một nỗi luyến tiếc; mà cảm nghĩ chẳng phải là ngẫu nhiên, tên người nuôi trồng hoa với tên loài hoa đã là một, từ thuở khai sinh ra đời. Những ông Mai, ông Hồng… những tên tuổi được đặt như định mệnh. Ðịnh mệnh ấy, một thời gian dài dặc, gắn bó với bao nhiêu thế hệ đời người; lo lắng chăm chút, vui buồn cùng hàng trăm loài hoa của Làng Hoa Gò Vấp.
Ông Mười Tới, hiện cũng đã chuyển sang nuôi trồng cây kiểng ở đường Cây Trâm, nơi được xem là trung tâm Làng Hoa Gò Vấp thuở trước, cho chúng tôi biết: Từ năm 2000, tức là từ 12 năm trước đây, Làng Hoa Gò Vấp bắt đầu có dấu hiệu đi vào tàn lụi. Lúc đó, Làng Hoa Gò Vấp chịu nhiều khó khăn, như phải san sẻ thị phần cho các nguồn hoa từ Sa Ðéc, Cái Mơn đưa lên, và đặc biệt nguồn hoa dồi dào từ Ðà Lạt xứ hoa tràn xuống. Phải cạnh tranh gay gắt như thế, hiển nhiên mức thu nhập của người trồng hoa tại Làng Hoa Gò Vấp giảm xuống rõ rệt. Vào đúng lúc ấy cơn sốt đất đai tại thành phố bắt đầu dấy lên.
Những người trồng hoa trước đây biết rất rõ, chỉ cắt bán một phần rất nhỏ diện tích đất đai, họ sẽ có được số tiền lớn bằng tiền thu nhập của cả mười năm trồng hoa cộng lại. Một số nghệ nhân hoa kiểng, như các ông Trần Hồng, Huỳnh Mai, Mười Tới… chuyển sang nuôi trồng cây kiểng.
Nuôi trồng cây kiểng không cần thiết diện tích lớn như trồng hoa trước đây, thu nhập lại rất cao, không thua kém, mà có thể còn cao hơn thu nhập của những vườn hoa bát ngát trước đây. Nhưng đấy là chuyện khác, nó khác hẳn chuyện Làng Hoa Gò Vấp, một làng nghề truyền thống bị xóa sổ.
Dần dần, tại những khu vực có vườn hoa bát ngát như khu vực đường Phan Huy Vịnh, đường Lê Văn Thọ, nhất là tại khu vực đường Cây Trâm, người ta chỉ thấy chi chít nhà hàng tiệm ăn quán nước mọc lên, nhà nghỉ, khách sạn được xây dựng. Hoàn toàn mất dấu Làng Hoa Gò Vấp.
Người ta biết rằng, phải là những “đại gia thời nay”, những nhà “tư sản đỏ”, mới có khả năng mua đất mua vườn ở Làng Hoa Gò Vấp.
Một hiện tượng phải chú ý, là rất nhiều căn nhà có vị trí đúng góc hai đường phố tại khắp nơi ở Sài Gòn, là những tiệm kinh doanh mắt kính, thường mang biển hiệu Mắt Kính Sài Gòn. Trong khi người ta biết rằng, mắt kính không phải là mặt hàng bán chạy, tiêu thụ nhanh được.
Tại góc hai đường Lê Văn Thọ-Cây Trâm hiện nay, cũng là tiệm kinh doanh mắt kính. Gần đó, trên đường Lê Văn Thọ, chính quyền quận Gò Vấp cho lập một công viên nhỏ: Công viên Làng Hoa Gò Vấp. Thưa thớt mấy cây dừa kiểng trồng ngay hàng thẳng lối, Làng Hoa Gò Vấp ngàn sắc muôn hương thuở nào, nay để lại dấu vết khiêm nhường và buồn tẻ.
