Hùng Tâm/Người Việt
Liên quân quốc tế đang truy lùng Al Qaeda tại Mali
Từ 10 ngày qua, thời sự quốc tế loan tin quân đội Pháp trực tiếp can thiệp vào Mali để đẩy lui quân khủng bố Hồi giáo. Trong cuộc họp báo hôm Thứ Hai 14, Tổng Thống Barack Obama xác nhận Hoa Kỳ yểm trợ Pháp trong nỗ lực này nhưng không đưa quân vào lãnh thổ Mali.
Bản đồ Mali của Encyclopedia Britannica, thủ đô Bakamo nằm ở góc Tây-Nam.
Thật ra chiến sự tại Mali có sự tham gia của nhiều cường quốc Tây phương lẫn các nước Phi Châu lân cận vì quân khủng bố Al Qeada và nhiều lực lượng xưng danh “Thánh Chiến” có thể gây loạn vào đến tâm điểm của lục địa Phi Châu. “Hồ Sơ Người-Việt” xin tạm tổng kết về vấn đề này.
Bài toán sinh tử của Mali
Mali là một nước cực nghèo của Châu Phi, nghĩa là thuộc loại nghèo nhất thế giới, với dân số gần 15 triệu sống trên một lãnh thổ rộng gấp bốn lần Việt Nam.
Lãnh thổ ấy thành hình từ năm 1960 khi các thuộc địa của Pháp tại Tây Phi được độc lập. Quốc gia bát ngát này có hai vùng Nam-Bắc khác biệt do sự phân chia của sông Niger. Miền Nam tương đối trù phú về nông nghiệp, có thủ đô là Bakamo, là khu vực sinh hoạt truyền thống của dân Bambara, cùng sắc tộc với các nước láng giềng miền Nam như Burkina Faso, Ivory Coast (Côte d’Ivoire), Guinea và Sénégal. Miền Bắc là sa mạc Sahara khô cằn và trắng toát bên rặng Hoggar và là đất cũ của các bộ tộc du mục Tuareg, thuộc sắc tộc Berber có liên hệ với người dân các nước ở phía Bắc là Niger, Mauritania và Algeria.
Xưa kia, dân du mục Tuareg tại miền Bắc giữ vai trò giao lưu buôn bán, kể cả buôn lậu nên hai thành phố lớn tại miền Bắc Mali là Timbuktu và Gao trên sông Niger đã thành trung tâm thương mại nối liền hai khu vực Bắc Nam. Nhưng khi các nước Âu Châu tiến vào đây và mở ra những ngả hàng hải khác thì miền Bắc mất dần tầm quan trọng, đường buôn bán qua sa mạc Sahara trở thành con đường hiu quạnh.
Bài toán sinh tử của Mali là làm sao nối liền và hội nhập hai vùng quá khác biệt như vậy, trước sự bất mãn của các lãnh tụ Tuareg.
Chính là sự bất cập của chính quyền Mali tại miền Bắc trù phú đối với phản ứng nổi loạn của dân Tuareg tại miền Bắc đã khiến một số sĩ quan trẻ tiến hành một cuộc đảo chánh vào Tháng Ba năm ngoái (2012) và tổng thống đương nhiệm phải bỏ chạy. Nhưng các lân bang trong Cộng Ðồng Kinh Tế Các Quốc Gia Tây Phi lập tức can thiệp và gây áp lực cấm vận với phe đảo chánh để thành lập chính quyền lâm thời, do Chủ Tịch Quốc Hội Dioncounda Traoré tạm xử lý vai trò tổng thống. Ông Traoré hiện vẫn cầm quyền dù đã bị mưu sát nhiều lần. Khi Mali có loạn như vậy thì các nhóm khủng bố Hồi giáo xưng danh Thánh Chiến (Jihad) tất nhiên là tìm cách xâm nhập để xây dựng hậu cứ.
Trong số này, lực lượng khủng bố “Al Qaeda trong khu vực Maghreb Hồi Giáo” (Al Qaeda in Islamic Maghreb hay AQIM) là đáng kể nhất. Cách nay hai tháng, “Hồ Sơ Người-Việt” đã nhắc đến tổ chức này nhân vụ tòa Tổng Lãnh Sự Mỹ tại Benghazi bị tấn công (xin đọc lại “AQIM là gì? – Cục u bướu của Al-Qaeda ra tay khủng bố tại Benghazi?)
AQIM là ai và muốn gì?
Chúng ta đều biết Al Qaeda (AQ) là lực lượng khủng bố Hồi giáo đã can dự vào nhiều vụ tấn công quyền lợi Hoa Kỳ từ năm 1993, trước khi hoàn thành vụ “9-11,” vụ khủng bố ngày 11 Tháng Chín năm 2001. Vụ khủng bố khiến Hoa Kỳ tấn công Afghanistan vào Tháng Mười năm 2001 và mở ra một cuộc chiến lâu dài nhất lịch sử nước Mỹ, từ đó cho đến nay.
Lập hậu cứ tại Afghanistan nhờ sự chứa chấp và yểm trợ của chế độ Taliban, lực lượng AQ bị tê liệt dần, bộ phận đầu não bị Hoa Kỳ tiêu diệt. Ngày nay, AQ nguyên thủy chỉ còn uy tín trong các nhóm Hồi giáo quá khích cực đoan chứ hết khả năng mở ra những vụ tấn công có ý nghĩa hay hậu quả chiến lược. Nhưng trong thế giới Hồi giáo quá khích, “tinh thần Al Qaeda” vẫn còn.
Nhiều nhóm khủng bố đã lập ra loại “Al Qaeda tự phát,” “Al Qaeda nội hóa” hay “Al Qaeda địa phương.” Các nhóm này có thể đã liên lạc móc nối với tàn dư của lực lượng AQ đầu não, nguyên thủy, để học hỏi kỹ thuật khủng bố và tổ chức, hoặc đã được yểm trợ về huấn luyện trong các căn cứ thu hẹp tại Afghanistan và Pakistan, nhưng đây là trường hợp hãn hữu.
Ða số các nhóm “Al Qaeda tự phát” đều xuất hiện độc lập, đôi khi dưới tên khác và hiện hữu từ trước vụ khủng bố “9-11” và chỉ xưng danh Al Qaeda về sau để tìm lợi thế tuyên truyền. Ðó là trường hợp tổ chức AQIM, một nhóm Hồi giáo quá khích, muốn thiết lập chế độ cai trị của đạo Hồi theo lối suy diễn cực đoan và lạc hậu nhất. Ðịa bàn hoạt động của họ là ở tại Bắc Phi.
AQIM xuất hiện từ cuộc nội chiến hai chục năm trước tại Algeria, dưới tên gọi ban đầu là Nhóm Nguyện Cầu Và Tác Chiến Salafist (Salafist Group of Preaching and Combat). Mười năm sau, chính quyền Algeria áp dụng chính sách chiêu hồi và ban lệnh ân xá nên nhóm SGPC này tan rã vì cán bộ theo nhau hồi chánh.
Năm 2006, một số lãnh tụ còn lại mới cải tên thành “Al Qaeda trong vùng Hồi giáo Maghreb” để khai thác “hào khí” Al Qaeda từ vụ khủng bố 9-11 tại Hoa Kỳ. Maghreb có nghĩa là “miền Tây” hay Tây phương, hàm ý khu vực Bắc Phi trải rộng tại phía Tây của Ai Cập, từ Libya qua Algeria, Tunisia và Morocco.
Ban đầu, địa bàn của AQIM chỉ có tính chất địa phương. Nhưng từ năm ngoái, tình hình đã đổi khác. Ngoại Trưởng Hillary Clinton tuyên bố rằng “AQIM trở thành mối đe dọa cho toàn khu vực và toàn cầu.” Ðấy là một hậu quả bất ngờ và bất lường của “Mùa Xuân Ả Rập” và vì những phân hóa nội bộ, Mali là thỏi nam châm thu hút bạo lực, mà không chỉ từ lực lượng AQIM.
Các nhóm “Thánh Chiến,” tự trị và buôn lậu tại Mali
Sau vụ đảo chánh Tháng Ba năm ngoái tại Mali, nhiều nhóm võ trang đã khai thác khoảng trống chính trị và an ninh tại miền Bắc để lập cơ sở và làm bàn đạp để xuống tới miền Nam. Trong các nhóm này, có ảnh hưởng nhất là ba lực lượng khủng bố gọi là AQIM, Ansar Dine và Phong Trào Thống Nhất và Thánh Chiến tại Tây Phi (Movement for Unity and Jihad in West Africa, vẫn thường được gọi tắt là MUJAO.
Ở đây, xin có vài câu về ngôn từ. Các nhóm khủng bố Hồi giáo thường xưng danh Jihad, dịch là Thánh Chiến, và phong trào Jihad thực tế là phong trào khủng bố, nhưng chúng ta nên viết “Thánh Chiến” trong ngoặc kép để xác định rằng đấy là cái tên tự xưng của họ, chứ không hàm nghĩa chúng ta coi hành động của họ là “thánh chiến” vì động lực thiêng liêng. Thông tin khác với tuyên truyền là như vậy. Khi làm nhiệm vụ thông tin, nhiều khi truyền thông lại vô tình tuyên truyền cho quân khủng bố qua cách trình bày và phiên dịch, thí dụ như người ta vẫn gọi các nhóm khủng bố là “dân quân,” militants.
Hiện nay, lực lượng AQIM tại Mali xuất phát từ khu vực Ðông Nam của Algeria bên vùng rừng núi hiểm trở Kabilie và còn có nhiều lữ đoàn tác chiến tại khu vực Sahara-Sahem của Bắc Phi. Các nhóm võ trang này tương đối khá biệt lập, với nhiều viên chỉ huy trưởng được đào luyện và cầm quyền ở tại chỗ và thường xuyên di chuyển. Yếu tố đặc biệt này là một trở ngại về tình báo cho các lực lượng chống khủng bố.
Bên cạnh, lực lượng MUJAO dưới sự chỉ huy của Oumar Ould Hamama (có nhiều bí danh khác) lại liên kết với nhiều nhóm “Thánh Chiến” lẻ tẻ ở miền Bắc Mali. MUJAO là lực lượng khủng bố vừa hợp tác nhưng cũng vừa cạnh tranh với AQIM, có nhiều lãnh tụ là đặc công ly khai của AQIM. Quan hệ rất phức tạp và thay đổi giữa hai tổ chức này là một vấn đề khác về tình báo.
Ðiểm tương đồng thường hay gặp là cả hai tổ chức đều luân phiên tấn công đồn bót của Mali và bắt cóc các kiều dân Tây phương để đòi tiền chuộc. Trong các vụ xung đột bùng nổ từ hôm 11 vừa qua, đã có 150 kiều dân Âu-Mỹ bị bắt, trong số này có 7 người Hoa Kỳ.
Nhưng tình hình không chỉ có vậy. Ngoài các nhóm khủng bố xưng danh “Thánh Chiến” như AQIM hay MUJAO lại còn các nhóm võ trang của bộ tộc Tuareg. Với khẩu hiệu có vẻ quốc gia dân tộc, họ muốn bảo vệ đường dây liên lạc và buôn lậu của dân Tuareg và cứ như vậy mà luồn lách trong những khu vực có đầy võ khí, bạo lực mà không có chính quyền.
Ðã vậy, còn có lực lượng Ansar Dine! Theo tên gọi thì đây là những người “yểm trợ tôn giáo,” đa số thuộc thị tộc Ifoghas, đã từng cộng tác rồi ly khai khỏi lực lượng AQIM và đạt nhiều chiến công đáng kể khi đánh úp các đồn bót của chính quyền Mali. Ðịa bàn hoạt động của họ nằm tại khu vực Kidal, vùng Ðông Bắc của Mali, mục tiêu là gây loạn, bắt bí để hợp tác hay tấn công chính quyền Mali và tạo ra không gian sinh hoạt tự trị. Một loại lãnh chúa giao du với khủng bố.
Ðối diện với các lực lượng “Thánh Chiến” lẫn võ trang buôn lậu và ly khai, chính quyền Mali tại Bamako có một quân đội nghèo yếu và sự yểm trợ của bốn nhóm võ trang “thân chính” là Phong Trào Quốc Gia Giải Phóng Azawad (MNLA), Phong Trào Cộng Hòa và Phục Hưng Azawad, Mặt Trận Quốc Gia Giải Phóng Azawad và Phong Trào Nhân Dân Giải Phóng Azawad. Awawad là khu vực địa dư bao trùm lên cả miền Bắc Mali, gồm các vùng Timbuktu, Kidal, Gao và một phần của vùng Mopti. Tất nhiên là các nhóm thân chính này yểm trợ nhưng với điều kiện.
Vì hoàn cảnh phân hóa và bất ổn như vậy trong lãnh thổ, Mali được các quốc gia lân bang cực kỳ quan tâm và chính quyền Bamako được các nước Tây phương yểm trợ. Ðó là nguyên ủy của chuyện ngày nay.
Sự can thiệp của Tây phương
Mali là một thuộc địa cũ của Pháp tại khu vực Tây Phi Châu nên chính quyền Paris rất quan tâm theo dõi và dẫn đầu việc đổ quân can thiệp vào xứ này. Từ con số 800 binh lính, Pháp vừa quyết định tăng gấp ba là 2,500 quân. Nhưng ngoài nước Pháp, nhiều quốc gia khác cũng trực tiếp hay gián tiếp yểm trợ Bamako để đẩy lui quân khủng bố, đó là Ðức, Anh, Canada trong vai trò quân vận và nhất là Hoa Kỳ về mặt tiếp liệu và thông tin tình báo. Song song, các nước Tây phương huy động được sự hợp tác rất cần thiết về ngoại giao của các quốc gia Phi Châu trong khu vực.
Các quốc gia này rất e sợ sự tan rã của Mali, một quốc gia cực rộng, với lãnh thổ sẽ trở thành hậu cứ cho khủng bố. Ðấy là kịch bản “Afghanistan tại Châu Phi,” với sự khác biệt là Mali không cô lập nằm trơ trên núi mà ở giữa Phi Châu.
Trong những ngày tháng tới, chúng ta sẽ còn phải theo dõi chuyện này, một vấn đề nan giải và khó có kết quả mau chóng.
Kết luận ở đây là gì?
Khủng bố xưng danh “Thánh Chiến” hay Al Qadea có thể là một loại u bướu ung thư rất khó trị. Nhưng tại Mali, tình hình còn phức tạp hơn vậy vì sự hiện hữu của thị tộc Tuareg. Họ là thổ dân, du mục thiện chiến, buôn lậu và ăn cướp, xưa kia là lãnh chúa nguyên thủy trên cả một vùng Bắc Phi rộng lớn. Vai trò của họ trong nội tình Mali, và quan hệ chiến hòa với quân khủng bố là những gì chúng ta rất nên theo dõi.
Sau khi đã bị Pháp xúi dại và phỏng tay tại Lybia rồi tổn thất tại Benghazi, Hoa Kỳ rất hài lòng đứng sau hậu trường để chi tiền và yểm trợ cho nước Pháp thủ vai “sen đầm quốc tế” tại Mali…
