Tư Mỏ Lết
Đầu năm 2016, người Mỹ đón năm mới dương lịch với nhiều tin vui hơn là tin buồn. Kinh tế vẫn đang phục hồi. Công ăn việc làm ổn định. Giá xăng cũng thấp để cho bà con xách xe đi chơi xa (chỉ có mỗi dân Texas là điêu đứng vì giá xăng rẻ).
(Hình minh họa: thehenryford.org)
Trong một bầu không khí lạc quan như vậy, tưởng cũng nên nhắc lại một quá khứ oanh liệt của nền công nghiệp chế tạo xe hơi Hoa Kỳ: Chiếc xe huyền thoại Ford Model T.
Ford Model T, còn được gọi là “Tin Lizzie,” là chiếc xe hơi Hoa Kỳ nổi tiếng nhất toàn cầu của mọi thời đại. Vào năm 1999, năm cuối cùng của thế kỷ 20, nó đã được chọn là chiếc xe có ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ 20, đứng trên các chiếc xe Châu Âu lừng danh khác như BMC Mini, Citroen DS, Volkswagen Beetle. Ford Model T được sản xuất chỉ trong khoảng đầu thế kỷ 20, từ năm 1908 cho đến 1927, nhưng cũng đã có hơn 16.5 triệu chiếc xe này lăn bánh trên khắp nẻo đường thế giới. Cho đến nay, Ford Model T vẫn năm trong top 10 model xe hơi sản xuất nhiều nhất mọi thời đại.
Do đâu mà chiếc xe Hoa Kỳ này trở thành “võ lâm minh chủ” như vậy? Bởi vì nó là chiếc xe đã làm thay đổi cách người Mỹ sống, làm việc và di chuyển. Cha đẻ của nó không ai khác hơn chính là Henry Ford, nhân vật nổi tiếng nhất của ngành công nghiệp xe hơi Hoa Kỳ. Ông là người đầu tiên làm cuộc cách mạng công nghệ, đưa việc sản xuất dây chuyền vào ngành chế tạo xe hơi. Cái kiểu sản xuất mà thay vì công nhân di chuyển theo vật sản xuất, thì bây giờ công nhân đứng yên một chỗ còn vật sản xuất di chuyển trên những băng chuyền. Công nhân được chuyên nghiệp hóa, chỉ làm một việc trong công đoạn sản xuất, cho nên tính hiệu quả cao, và sản lượng tăng mạnh. Đó cũng chính là hình ảnh mà Charlot đã diễn tả trong bộ phim câm “Thời Đại Tân Kỳ,” Charlot chỉ làm một việc là… xiết “bù loong con tán” đến độ bị điên! Nói gì thì nói, chính yếu tố quyết định này đã khiến Model T là chiếc xe hơi đầu tiên có thể mua được bởi đại đa số người dân Mỹ. Lần đầu tiên, những người dân Mỹ đi làm việc bình thường cũng có thể sở hữu một chiếc xe hơi, điều mà trước đó chỉ dành cho giới nhà giàu.
Mọi chuyện bắt nguồn từ việc Henry Ford đưa ra ý tưởng táo bạo (cũng như rất nhiều ý tưởng táo bạo khác của người Mỹ đã làm thay đổi bộ mặt thế giới) là phải sản xuất cho được một chiếc xe giá rẻ dành cho mọi người, nhưng cũng phải bền, đa năng và dễ bảo trì. Ý tưởng này ban đầu đã bị những cổ đông của hãng Ford phản đối, vì tính không tưởng của nó. Nhưng rồi “American dream” vẫn luôn trở thành hiện thực. Việc sản xuất dây chuyền đã cho phép hạ giá thành của những chiếc Model T xuống, từ $850 vào năm 1908 còn khoảng $350 vào năm 1927. Để dễ hình dung hơn về giá, điều này đồng nghĩa với việc hiện nay người Mỹ mua một chiếc xe hơi với giá khoảng $7,000. Quả đúng là khó mà tưởng tượng điều này đã xảy ra gần một thế kỷ trước! “There is a will, there is a way!”
Cũng chính vì giá rẻ như vậy, mà Model T chiếm khoảng 40% sản lượng xe bán ra trên toàn nước Mỹ. Cho dù về sau này, hãng Ford bắt đầu chú trọng nhiều hơn đến những loại xe sang trọng, đắt tiền, nhưng Model T vẫn mãi mãi là biểu tượng dân gian của người Mỹ, thực hiện ước mơ “dân chủ hóa ngành công nghiệp xe hơi” của Henry Ford. Trước đó, người dân Mỹ vẫn sử dụng là phương tiện di chuyển chính. Vậy mà sau khi Model T ra đời, đa phần người Mỹ đều có thể tự lái xe đi mọi nơi để đi làm, đi du ngoạn, đi thăm người thân. Model T đã thay đổi cách người Mỹ di chuyển như vậy đó.
Model T cũng có nhiều chủng loại để khách hàng chọn lựa: Loại 2 chỗ ngồi, 5 chỗ ngồi, 7 chỗ ngồi. Tất cả những loại thùng xe này sử dụng chung một dàn khung gầm 100 inch. Ban đầu xe còn được sản xuất với một vài màu khác nhau. Nhưng từ năm 1913 đến 1925, xe chỉ còn được sản xuất với một màu duy nhất để cho tiện việc sản xuất hàng loạt: Màu đen. Động cơ được đơn giản hóa và tăng tính hiệu dụng. Tất cả đều là loại 4 xy lanh, nằm chung trong một block, đầu xy lanh có thể tháo rời để dễ sửa chữa. Lần đầu tiên, việc tiêu chuẩn hóa các bộ phận phụ tùng trong xe được áp dụng trong việc sản xuất xe hơi, để vừa sản xuất nhanh, vừa dễ bảo trì. Động cơ Model T có công suất 20 mã lực, đủ để xe di chuyển với tộc độ khoảng 40-45 miles/giờ (khoảng 65-70 km/g). Hầu hết các model đểu khởi động bằng tay quay, nhưng sau 1920 thì đã có một số model cho phép khởi động bằng bình điện. Bình xăng 10 gallon đặt ở dưới ghế ngồi phía trước. Bởi vì xăng cung cấp cho động cơ chỉ bằng trọng lực (chưa có bơm xăng như bây giờ), và cũng bởi vì số lùi mạnh hơn là số tới, cho nên thường thì Model sẽ chạy lên những đoạn đường dốc bằng cách… chạy lùi, đít xe hướng về phía trước! Chính vì nhược điểm này, cùng với kiểu dáng gia đình bình dân, xe chạy ồn ào không ngớt, cho nên Model T đã tạo ra muôn vàn tình huống khôi hài, tạo cảm hứng cho bao nhiều câu chuyện cười, ca khúc, truyện, thơ khôi hài của nước Mỹ, nhưng với tính cách trìu mến chứ không chỉ trích.
Ford Model T cũng là chiếc xe hơi được sản xuất ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới: Canada, Anh (1911), rồi sau đó là tại Đức, Á Căn Đình, Pháp, Tây Ban Nha, Đan Mạch, Bỉ, Na Uy, Ba Tây, Mễ Tây Cơ và Nhật.
Quá khứ huy hoàng là vậy. Nhưng mà ngày nay, hãng Ford cũng như các hãng xe Mỹ khác chỉ có vị trí “thường thường bậc trung” ngay trên sân nhà của mình. Người Mỹ có thể ngậm ngùi “than ôi thời oanh liệt nay còn đâu…” Đã có nhiều chuyên gia phân tích nguyên nhân tuột dốc của nền công nghiệp xe hơi Mỹ. Có người thì cho rằng tại vì các nhà chế tạo xe Hoa Kỳ ngủ quên trên chiến thắng. Có người thì đổ tội cho công đoàn xe hơi Hoa Kỳ đã nuông chiều công nhân Michigan, khiến cho họ trở thành những người chỉ biết đòi hỏi quyền lợi nhiều hơn là những công nhân lành nghề như thời kỳ hoàng kim của ngành công nghiệp xe hơi Mỹ. Có người thì đổ tội cho bảo hiểm y tế của Mỹ quá đắt đỏ, làm đội giá thành xe Mỹ, cho nên không thể cạnh tranh giá với xe Nhật.
Dù tại sao đi nữa, thì có lẽ người Mỹ cũng phải chấp nhận một thực tế rằng, sẽ không còn có cảnh nước Mỹ thống trị ngành công nghiệp xe hơi thế giới, như thời mà Ford Model T đã làm được. Và không chừng, nếu nước Mỹ không tìm ra những chiến lược kinh tế, khoa học- kỹ thuật- công nghệ mới, thì nền kinh tế Mỹ cũng mất luôn vị trí dẫn đầu thế giới như hiện nay.
Một lời cảnh báo không quá thừa nhân dịp đầu năm mới 2016…
