HAVANA, Cuba (AP) – Fidel Castro, người mang lại cuộc Chiến Tranh Lạnh cho vùng Tây Bán Cầu, trong suốt nửa thế kỷ từng làm điên đầu đối với 11 đời tổng thống Mỹ, vừa qua đời ở tuổi 90.
Ông cai trị đảo quốc, cách Florida 90 dặm, nơi nổi bật với vụ xâm nhập Vịnh Con Heo được Mỹ hậu thuẫn vào năm 1961, và vụ Khủng Hoảng Phi Đạn xảy ra một năm sau đó, đưa thế giới đến bờ vực chiến tranh nguyên tử.
Nhà lãnh đạo “râu xồm” sống sót qua cuộc cấm vận mậu dịch của Mỹ khiến Cuba kiệt quệ, cũng như thoát chết qua hằng chục, có thể hằng trăm, âm mưu ám sát.
Ông qua đời tám năm sau khi sức khỏe suy kiệt khiến ông phải chính thức trao quyền điều khiển đất nước lại cho người em trai là Raul Castro, người loan báo về cái chết của ông hôm Thứ Sáu trên truyền hình nhà nước Cuba.
Ông Castro sau khi trải qua thời gian tù đày dưới bàn tay nhà độc tài Fulgencio Batista, ông sống lưu đày ở Mexico và bắt đầu cuộc nổi dậy chống chính phủ Batista cho đến khi giành được chiến thắng vào Tháng Giêng 1959, khi ông được 32 tuổi.
Ông trở thành nhà lãnh đạo trẻ tuổi nhất ở Châu Mỹ Latin.
Trong nhiều thập niên, ông tạo nguồn cảm hứng cũng như yểm trợ cho các cuộc cách mạng ở nhiều nơi, từ Châu Mỹ Latin đến Phi Châu.
Quyết tâm đưa Cuba đến với xã hội chủ nghĩa vẫn không hề lay chuyển, mặc dù quyền năng của ông cuối cùng suy yếu dần vào giữa năm 2006, khi bệnh đường ruột buộc ông phải nhường chức chủ tịch nước cho ông Raul vào năm 2008, lúc đầu chỉ có tính cách lâm thời nhưng sau đó trở thành vĩnh viễn.
“Xã hội chủ nghĩa hay là chết,” vẫn còn là lời kêu gào của ông trong các cuộc mít tinh, mặc dù nền dân chủ kiểu Tây Phương tràn lan khắp toàn cầu, và các chế độ cộng sản khác ở Trung Quốc và Việt Nam dần dần ngã theo tư bản, để lại cho đảo quốc 11 triệu dân một nền kinh tế Marxist què quặt.
Ông còn đủ sống để chứng kiến lúc Raul Castro mở cuộc thương nghị với Tổng Thống Mỹ Barack Obama vào hôm 17 Tháng Mười Hai, 2014, khi Washington và Havana cùng loan báo sẽ tiến tới việc phục hồi quan hệ ngoại giao, lần đầu tiên từ khi bị cắt đứt vào năm 1961.
Fidel Castro ra đời ngày 13 Tháng Tám, 1926, tại miền Đông của Cuba, đảo quốc chuyên sản xuất mía đường, nơi người cha di dân từ Tây Ban Nha của ông tuyển mộ nhân công cho các công ty sản xuất đường Hoa Kỳ, và sau đó gầy dựng thành công cho chính ông một đồn điền trù phú.
Castro theo học trường dòng Jesuit, rồi vào trường Đại Học Havana, nơi ông lấy văn bằng về luật và khoa học xã hội.
Ông bắt đầu cuộc nổi dậy vào năm 1953 với cuộc tấn công trại binh Moncada ở Santiago, thành phố thuộc miền Đông Cuba.
Trong trận này, hầu hết đồng chí của ông bị giết, còn ông và Raul bị ngồi tù.
Sau khi được ân xá, ông trốn qua Mexico và thành lập nhóm phiến quân để rồi trở lại Cuba vào năm 1956 trên một chiếc du thuyền mang tên Granma.
Sau cuộc đổ bộ, ông mất hầu hết lực lượng, bắt đầu lập căn cứ và tuyển mộ lại người ủng hộ ở vùng núi non Sierra Maestra thuộc miền Đông Cuba.
Ba năm sau, ông đưa hằng chục ngàn quân tiến vào Havana vào ngày 8 Tháng Giêng, 1959.
Mỹ nằm trong số những nước đầu tiên chính thức công nhận tân chế độ do ông thành lập, tin rằng ông chỉ muốn đi theo con đường phục hồi nền dân chủ chứ không phải thiết lập một nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Trong vòng vài tháng, các thành viên của chế độ cũ bị đưa ra tòa xử chớp nhoáng.
Trong hai năm, ít nhất 582 người bị đem ra xử bắn, báo chí độc lập bị đóng cửa.
Năm 1964, Castro thừa nhận cầm giữ 15,000 tù chính trị.
Hằng trăm ngàn người dân Cuba trốn ra khỏi nước, trong số họ có ái nữ của ông là Alina Fernandez Revuelta và em gái của ông là Juana.
Khi ông tiến dần vào với khối Xô Viết, Washington bắt đầu đoạn tuyệt với Cuba, ngưng mua đường, nguồn kinh tế chính của đảo quốc.
Về phần Castro, ông tích thu tài sản của Mỹ ở Cuba, tổng trị giá chừng $1 tỉ.
Chính phủ Mỹ áp đặt lệnh cấm vận mậu dịch, cấm mọi hình thức xuất cảng sang Cuba, ngoại trừ thực phẩm và thuốc men, và chính thức cắt quan hệ ngoại giao vào ngày 3 Tháng Giêng, 1961.
Vào ngày 16 Tháng Tư cùng năm, Castro tuyên bố thành lập chế độ xã hội chủ nghĩa và ngày hôm sau, khoảng 1,400 người Cuba lưu vong đổ bộ lên bờ biển phía Nam ở Vịnh Con Heo, nhưng cuộc xâm nhập được CIA hậu thuẫn bị thất bại.
Theo phía Cuba, kể từ đó, ông Castro trở thành mục tiêu của hơn 630 âm mưu ám sát do dân quân người Cuba lưu vong hay chính quyền Hoa Kỳ thực hiện.
Trong kỳ đại hội đảng cộng sản Cuba vào Tháng Tư 2016, ông Castro pháp biểu: “Tôi sắp được 90 tuổi, không bao lâu nữa rồi tôi cũng sẽ như mọi người khác. Thời gian sẽ đến đối với tất cả chúng ta nhưng ý tưởng của Cộng Sản Cuba vẫn còn là chứng cứ, rằng trên hành tinh này, nếu người ta bỏ hết sức mình, họ vẫn có thể tạo được những sản phẩm từ văn hóa đến vật chất mà nhân loại cần đến và để đạt được điều đó chúng ta cần phải tranh đấu không bao giờ bỏ cuộc.” (TP)
