Nhà xuất bản Verone vừa phát hành cuốn sách “Les Fleurs de l’Etranger” của nhà văn Từ Trì. Đây là cuốn sách thứ ba của ông, sau hai cuốn “Quê Hương Chìm Sâu Trong Dĩ Vãng,” Đất Việt, 2004, và “L’Ombre du Passée,” L’Harmattan, 2010. Nhân dịp này, Từ Nguyên đã gặp và phỏng vấn tác giả tại Paris.
Nội dung cuốn sách
Cuốn sách viết về đại gia đình họ Phan ở Bắc Phần Việt Nam. Qua sáu đời trong một thế kỷ rưỡi, gia tộc quyền quý này đã nổi trôi theo vận nước do ngoại bang gây ra. Câu chuyện bắt đầu từ năm 1884, khi Pháp đô hộ nước ta. Chống lại chính sách cai trị của người Pháp, cụ Phan Văn Lâm, một nhà đại khoa bảng, từ chức tri phủ về làng dạy học.
Nhưng các con cháu đã không theo gương của cụ. Phan Văn Long, con của cụ, Phan Văn Tiến, cháu của cụ, rồi Phan Văn Tuấn, chắt của cụ đã bằng lòng cộng tác với guồng máy cai trị do nhà nước bảo hộ Pháp áp đặt. Không phải là để tìm hư danh, mà để bảo vệ cái gì còn bảo vệ được của xứ sở, và nhất là canh tân để giành độc lập trong tương lai.
Nền đô hộ của Pháp đã đưa đến một hậu quả là đưa nước ta, cho đến giờ áp dụng chính sách “bế quan tỏa cảng” khép kín, phải mở cửa ra với thế giới bên ngoài. Chính sự mở cửa này đặt Việt Nam vào trọng tâm của những cuộc phân tranh quốc tế, những cuộc đối kháng giữa những đại cường. Sân khấu của những màn phân tranh này thường là tại Việt Nam.
Những thảm trạng đã nối tiếp theo một nhịp độ gia tốc: sự bành trướng của Cộng Sản do mưu đồ của Moscow, Pháp tái chiếm Việt Nam, rồi cuộc chiến Quốc-Cộng với sự giựt giây của Nga, Trung Quốc và của Mỹ. Gia đình họ Phan bị cuốn theo những nhiễu nhương của vận nước, bất lực trước những thảm trạng xảy ra trên quê hương. Nỗi nhục bị trị, chiến tranh gây tang tóc, cảnh tù đày dưới chế độ Cộng Sản tàn ác, cuối cùng là vượt biên tỵ nạn trên xứ người.
(Theo bản tóm lược của tác giả)
Từ Nguyên: Thưa anh, gia tộc họ Phan trong truyện là một gia đình quyền quý, cụ Phan Văn Lâm là Tri Phủ Thanh Oai, con cháu qua Pháp du học rồi về nước cầm đầu phủ, huyện, tỉnh… có chức phận trong xã hội. Đó có phải là gia đình tiêu biểu của xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc?
Từ Trì: Thưa anh, gia đình họ Phan chỉ là tiêu biểu của một gia đình nho phong người Việt đã phải bắt buộc thích ứng với thời cuộc đổi thay của đất nước trong một thế kỷ rưỡi, qua các giai đoạn ngoại bang đô hộ, giải phóng thuộc địa, chiến tranh thế giới, nội chiến Quốc-Cộng.
Từ Nguyên: Thời đó, một số thanh niên xếp bút nghiên theo kháng chiến nhưng đó không phải là trường hợp của người trong gia đình họ Phan?
Từ Trì: Vào thời gian kháng chiến của phong trào Cần Vương thì những người thuộc gia đình họ Phan có thái độ “đối kháng thụ động” vì như tôi đã viết, là họ là những “học trò trói gà không chặt” nên không thể cầm gươm vác súng ra chiến trường. Nhưng họ chống đối ngoại bang bằng cách từ quan về làng dạy học để phổ biến tinh thần đối kháng, hay là khi làm quan thì tìm cách ngăn chặn các lạm dụng của chính phủ bảo hộ Pháp. Trong cuộc chiến tranh Quốc-Cộng thì họ Phan cũng đã có người gục ngã trên chiến trường.
Hoa thơm, cỏ độc
Từ Nguyên: “Les Fleurs de l’Etranger” có thể dịch là “Những Cánh Hoa Từ Xứ Lạ.” Những cánh hoa tác giả muốn nói đến là những chuyện gì, có lẽ không phải là những người đang đắm chìm trong xã hội Việt Nam nhiễu nhương thời tiền chiến?
Từ Trì: “Les Fleurs de l’Etranger,” như anh nói, có thể dịch là “Những Cành Hoa Từ Xứ Lạ Tới” vì đây là những nguồn văn hóa từ bên ngoài du nhập vào nước ta. Các loài hoa này có thể là “hoa thơm” như tư tưởng độc lập tự do, bình đẳng, tôn trọng nhân quyền, nhà nước pháp trị. Nhưng chúng cũng có thể là “cỏ độc” như chính sách thuộc địa, độc tài Cộng Sản, nội chiến vì ý thức hệ ngoại bang.
Từ Nguyên: Đây là chuyện hư cấu hay chuyện phóng tác nghĩa là có phần nào sự thực mà tác giả đã tiểu thuyết hoá?
Từ Trì: Xin thưa rằng cả hai. Đây là một chuyện hư cấu nhưng mô tả những mảnh đời có thật mà chúng ta đã từng chứng kiến.
Từ Nguyên: Tác phẩm được sắp xếp công phu, trải dài theo những biến động lịch sử hơn 100 năm qua sáu đời nhà họ Phan với nhiều tình tiết rất thực và hấp dẫn. Từ lúc bắt đầu đến lúc hoàn thành tác phẩm là bao nhiêu lâu? Anh có gặp trở ngại trong việc sáng tác?
Từ Trì: Cuốn sách này là một cuốn sử Việt Nam từ giai đoạn bị Pháp đô hộ vào cuối thế kỷ thứ 19 tới thời hiện tại. Nhưng tôi cố tình đưa lịch sử vào đời sống hàng ngày của một số cá nhân để cho nó đỡ khô khan.
Vì là một sử liệu nên các sự kiện lịch sử làm bối cảnh cho đời sống các người họ Phan cần phải được chính xác. Do đó khi viết tôi gặp nhiều khó khăn trong việc tìm tòi khảo cứu các dữ kiện lịch sử. Vì vậy mà tôi đã phải mất ba năm để viết cuốn sách này.
Từ Nguyên: Người ta thường nói rằng chuyện của nhân vật của mình có khi là đời của mình. Gia đình của anh cũng là đại gia. Anh cũng học ở Pháp và về nước. Có phải vậy không? Hồi đó, anh có được vừa ý khi về nước?
Từ Trì: Cuốn sách này không phải là một “tự truyện” của tôi tuy nó bắt nguồn từ nhiều sự kiện hay tình huống mà tôi được chứng kiến hoặc được nghe kể lại trong nhà. Tôi không dám nhận là thuộc về một “đại gia” mà chỉ có thể nói là thuộc về một gia đình nho giáo trân trọng các giá trị cổ truyền.
Khi tôi du học ở Pháp về nước năm 1963 thì miền Nam Việt Nam vẫn còn là một xã hội có kỷ cương, tôn ti trật tự, kính trên nhường dưới. Nhưng chẳng được bao lâu vì năm sau khi quân đội Mỹ ào ạt đổ vào thì nhiều người đã bắt đầu “Mỹ hóa!”
Sáng tác, xuất bản
Từ Nguyên: Anh từng cộng tác với tạp chí Bách Khoa trước năm 1975. Ra hải ngoại, anh vẫn tiếp tục sáng tác, hoạt động văn hoá?
Từ Trì: Ra hải ngoại tôi tiếp tục sáng tác và hoạt động văn hóa trong khuôn khổ của Trung Tâm Văn Bút Âu Châu (nhà văn Từ Trì là phó chủ tịch của Trung Tâm Văn Bút Âu Châu). Vì tôi nghĩ rằng trong khi ở trong nước với chính sách “kinh tế thị trường theo xã hội chủ nghĩa” kiểu rừng rú (loi de la jungle), mọi người từ trên xuống dưới ồ ạt chạy theo đồng tiền mất cả nhân bản, những người còn gìn giữ được truyền thống dân tộc, gíá trị cổ truyền là những người Việt hải ngoại. Vì vậy mà chúng ta nên tiếp tục sáng tác và hoạt động văn hóa.
Từ Nguyên: Nhà văn Việt Nam lưu vong ở hải ngoại cũng như nhà văn nói chung có tự do sáng tác, có tự do xuất bản. Anh có đồng ý như vậy không?
Từ Trì: Chúng ta sống ở các nước tự do thì trên nguyên tắc được tự do sáng tác. Nhưng nhiều khi sự tự do này bị giới hạn vì các tác giả khi nói lên những điều xác thực mà không vừa ý một số độc giả bị chụp mũ hay vu khống một cách bất công nên phải dè dặt khi viết.
Từ Nguyên: Năm 2010, L’Harmattan in cuốn “L’Ombre du Passé” của anh. Việc in sách viết về vấn đề Việt Nam tại Pháp như trường hợp các tác phẩm của anh có gặp khó khăn gì không?
Từ Trì: In các sách viết về Việt Nam thì tôi gặp khó khăn khi kiếm nhà xuất bản. Vì vấn đề thị trường, các nhà xuất bản hay chọn những chuyện nói về những cảnh huống tàn bạo, với giọng văn thô lỗ cục cằn mà các độc giả sống trong những nước thanh bình thịnh vượng ham đọc vì họ cho là độc đáo. Loại này tôi không thể tự cho phép viết nên khó được lựa chọn.
Từ Nguyên: Anh viết truyện bằng Việt ngữ và bằng Pháp ngữ. Anh viết thứ tiếng nào thoải mái hơn? Anh nhắm tới cùng một số độc giả hay hai loại độc giả khác nhau tuỳ theo thứ tiếng in ra?
Từ Trì: Chắc chắn là khi viết về Việt Nam thì dùng Việt ngữ thoải mái hơn. Khi dùng Pháp ngữ, tôi nhắm phổ biến văn hóa Việt tới độc giả ngoại quốc và tới các con cháu người Việt sống ở nước ngoài không thông thạo tiếng Việt.
Từ Nguyên: Anh nghĩ tới độc giả của anh trong nước hay trên Internet?
Từ Trì: Tôi cũng muốn hướng về các độc giả trong nước hay trên Internet. Nhưng vì ngôn ngữ trong nước thay đổi với những từ ngữ mới kỳ dị, tôi ngại là người đọc không cảm nhận được tư tưởng của tôi.
Gia đình đầm ấm
Từ Nguyên: Anh có nghĩ rằng khung cảnh đầm ấm gia đình trong sách của anh vẫn còn tìm thấy được trong nước hay tại một nơi nào đó ở hải ngoại.
Từ Trì: Những khung cảnh đầm ấm này vẫn còn thấy ở trong nước và hải ngoại nơi mà các bậc phụ huynh đã cố gắng giữ gìn truyền thống của nước nhà.
Từ Nguyên: Anh có ấn bản tiếng Việt hay tiếng Anh của cuốn sách này chưa?
Từ Trì: Tôi đã hoàn tất ấn bản tiếng Anh với sự cộng tác của một anh bạn đồng nghiệp cũ tốt nghiệp đại học Úc và hiện đang sống bên Canada. Ấn bản tiếng Việt thong thả rồi hẵng tính.
Từ Nguyên: Nay anh đã về hưu, có nhiều thì giờ để sáng tác. Sau cuốn này, anh đã chuẩn bị một cuốn khác?
Từ Trì: Nếu sức khỏe cho phép, tôi sẽ cố gắng sáng tác thêm trong những năm cuối đời. Nhưng, thưa anh, mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên.
Từ Nguyên: Xin cảm ơn anh Từ Trì đã dành cho Người Việt cuộc phỏng vấn và xin chúc anh tiếp tục sáng tác dồi dào.
Lời nhà xuất bản
Có thể coi tác phẩm này như là cùng một lúc một cuốn tiểu thuyết và một cuốn khái luận về sử. Với lối viết độc đáo, tác giả đã đưa môn sử học vào cuộc đời hàng ngày để sử liệu này thêm phần hấp dẫn.
Mời độc giả xem Điểm tin buổi sáng Thứ Tư, ngày 11 tháng 1 năm 2017
Đối với tác giả, đây là một dịp để nghiên cứu về hoàn cảnh của một nước nhược tiểu thuộc khu vực Đệ Tam Thế Giới qua những biến chuyển khác nhau như chiếm hữu thuộc địa, giải thực, nội chiến…
Cuốn sách còn giúp chúng ta có một cái nhìn tổng thể về sự tiến triển của một xã hội con người qua các trạng huống địa chính trị học, xã hội học cũng như chính trị, kinh tế, xã hội.
“Les Fleurs de l’Etranger” do Editions Verone, Paris, ấn hành Tháng Mười Hai, 2016. Sách dày 350 trang, có thể tìm thấy trên mạng Verone.com, hoặc Amazon, giá 24 Euros (giá ghi trên sách là 21.50 Euros). (Đ.D.)
