SÀI GÒN, Việt Nam (NV) – Mỗi người Việt từ gốc cội đều là con nông dân, thành ra ai cũng có thể kể đủ hương vị bữa cơm quê nhà theo vùng miền họ sinh trưởng.
Ai có dịp ra nước ngoài và đến với trung tâm các cộng đồng người Việt, thỉnh thoảng bắt gặp hình ảnh những bà cụ ngồi bày bán dúm rau quả vườn nhà, có khi họp thành chợ chồm hổm nhỏ, có khi chỉ vài cụ đơn độc trên đường phố tấp nập ngày cuối tuần.
Thật ra nhìn cảnh ấy, không riêng vì người Việt đã di cư mà đến khách sống ở các đô thị trong nước cũng thấy nhớ các bà cụ, các bác, các cô ở quê trong nước, lâu lâu có sản vật nào dư như quầy chuối, bó bạc hà, hành ngò, rổ tôm tép, mớ cá… mang ra chợ hay đầu làng, cuối xóm bán chia cho bà con chòm xóm, và từ đó lại nhớ da diết bữa cơm nhà quê thấm đẫm tình gia đình ruột thịt.
Ở miền Nam ngày trước, bữa cơm quê với nhà khá giả khi nhà có đám tiệc mới đi chợ, còn thường ngày sản vật dùng cho bữa cơm có đủ ngay trong sân, trong ao và chuồng trại quanh nhà. Với người nghèo thì chịu khó lặn lội ra ruộng, xuống kênh thì dẫu mùa nắng khô hay mưa dầm cũng tìm đủ mớ rau, tép, cua cho bữa ăn đạm bạc.
Nhưng ký ức về bữa cơm quê ngon nhất và nhớ lâu bền nhất có khi lại là bữa cơm giữa đồng ruộng, nói rõ hơn là ăn cơm theo cách ăn của người nông dân lam lũ làm việc ngoài đồng.
Bữa cơm theo công cày, công cấy, công gặt… thường vào lúc mười giờ sáng. Bữa cơm thật đơn giản, với món mặn là vài con cá khô, món canh chính là nước cơm sôi chắt ra, thêm món rau đồng luộc chắm nước nắm. Còn mấy con cua đồng, con còng nếu bắt được quăng vào trong bếp nướng lên thơm phức nhưng chỉ để ăn chơi thôi.
Nói vậy chớ có thịnh soạn hay qua loa cũng còn tùy mùa, theo con nước ở sông, rạch; nước kém thì ăn đồ khô mang theo từ nhà, chén muối hột đâm ớt cũng xong bữa. Nhưng ngon lạ miệng nhứt là ăn cơm với cục đường tán, có khi cả bữa cơm ăn không hết cục đường bằng ngón tay cái, do muốn để dành chút vị ngọt chiều tối uống nước trà nhâm nhi cho đỡ thèm ngọt, người quê mà, thiếu đường thèm ngọt lắm!
Gặp hôm nước lớn thì con mắt đã thèm và ngon cái miệng khi quăng cái chài xuống rạch, đổ cái lợp trong mương sẽ có đủ đầy cá rô, cá sặc, cua, tép, cá lòng tong… để nấu canh cá, cá kho, cá nướng. Nhìn cảnh nồi đất hoặc nồi nhôm ám khói đen thui bên ngoài, nhưng mở nắp ra thì mùi cơm từ gạo các giống lúa sáu tháng loại thường, sang hơn là cơm từ gạo Nàng Hương hay Trắng Tép thì hết ý; rồi chỉ cần bới ra tô, chan một chút mỡ lên cơm nóng, rưới nước mắm đồng lên. Bữa cơm đơn sơ vậy nhưng mà ngon miệng đâu thua sơn hào hải vị.
Nếu chẳng ưng ăn vậy muốn mặn mòi, thì vài trái cà chua, một dĩa mắm ruốc trộn với tóp mỡ. Vào mùa nước lên thì có đủ thứ loại mắm để ăn với cơm, ngon nhất làm mắm tép. Ăn cơm giữa đồng còn có món đặc sản kiểu ăn cực mà ngon miệng là món cơm nguội, chỉ cần một trái dừa tươi và vài thứ cá, tôm có sẵn thui rơm hay cá kho thì bữa trưa đã ngon, nếu có thêm nước dừa tươi mà chan vô cơm nguội, không có thì chan nước mưa cũng gọi là thưởng thức được món ăn dân dã ngon lành.
Nói ăn cơm ngoài đồng đơn sơ là nói thường ngày, chớ vào mùa cấy lúa dần công thường người đi cấy được đãi một bữa cơm trưa bằng món xôi. Trong gánh xôi luôn có xấp lá chuối đã lau sạch, chỉ việc đơm ra thành từng phần trên lá chuối với muối mè, khô… lấy muỗng là những sống lá dứa, ăn xong là bỏ luôn rất tiện.
Ngày nay, nông dân đã dần mất hẳn tập quán làm dần công nên chủ ruộng không đãi ăn nữa, mạnh ai nấy đem theo đồ ăn hay phóng xe gắn máy đi ăn cơm tiệm, hủ tiếu, bánh canh… ít ai chịu ăn xôi. Chớ khoảng mấy chục năm trước, nhà nào đãi ăn cho công mần bằng xôi là sang lắm. Đa số chỉ ăn khoai mì hoặc khoai lang thôi.
Kể về bữa cơm giữa đồng để mở lại ký ức quê nhà, chứ nay có mong ăn lại thì khó có thể. Không chỉ phong cách sống, làm và ăn của người nông dân miền Nam giờ đã khác mà đến không khí, ruộng vườn, sản vật… cũng đang trối chết thay đổi để thích nghi với áp lực của lối sống thị trường.
Người nông dân miền Nam thực thụ và sống thuần hậu nền nếp tập quán nông nghiệp xưa ở thời điểm này quả là không còn nhiều. (Trần Tiến Dũng)
[jwplayer ORIFXajG]
