LTS: Nhật báo Người Việt mở mục “Độc Giả Viết” nhằm mời gọi quý độc giả “cùng làm báo” với Người Việt, chia sẻ những rung cảm, ý tưởng, quan niệm, hồi ức, kiến thức, kinh nghiệm… về đời sống và xã hội. Để tham gia, quý độc giả vui lòng gởi email: [email protected].
Nguyễn Đông A
Không phải lúc nào cũng được đi xa xa, nên rất nhiều lúc tôi chỉ chụp vớ chụp vẩn, loanh quanh.
Ảnh đẹp đâu hẳn là chụp thiên nhiên kỳ vĩ, có khi chỉ là cảnh vật gần nhà, khoảnh khắc thường ngày, cái đẹp quanh quanh ta, đâu xa.
Tôi đã thử dùng qua những loại máy DSLR của các hãng khác nhau và một số loại ống kính từ cổ đến kim của Canon, Nikon, Sony, Pentax… và nhận thấy rằng mỗi hãng đều có ưu thế riêng cho những dòng sản phẩm của mình, nhưng hầu hết cũng đều có những nhược điểm, bất tiện.
Ví dụ như Sony thường đi trước thiên hạ về mặt kỹ thuật như công nghệ không gương lật, lấy nét nhanh theo pha, ống kính thì hơi mắc có thể do việc hợp tác với hãng danh tiếng, nhưng có lúc cũng cho ra hình có màu sắc hơi ẹ. Hoặc ống kính zoom của Leica, dòng L của Canon thường có giá trên trời, lên đến vài ngàn là chuyện thường. Những ống kính chất lượng, nhất là với loại siêu góc rộng, ống kính mắt cá hoặc ống kính zoom tầm xa, chụp chim chóc, động vật hoang dã, rất mắc, từ vài trăm đến nhiều ngàn, nhà nghèo như tôi có điên mới mua chúng.
Nhiều bạn nói với tôi rằng “không có máy ảnh tốt mắc tiền nên không thể chụp được hình đẹp.” Theo tôi không hẳn vậy.
Ít tiền mà muốn ảnh mình chụp coi được, không phải là không có giải pháp. Thực ra bạn có thể dùng ống kính fix đơn thường thường giá khá rẻ cũng cho ra được ảnh chất lượng chẳng thua kém gì ống kính zoom đắt tiền.
Dùng zoom là để tiện thay đổi nhanh tiêu cự có thể chụp ảnh ở những tình huống khác nhau. Nhưng ống dài, ánh sáng phải đi qua hàng chục lớp thấu kính hội tụ thì dù tốt mấy cũng không thể bằng ống kính đơn, ánh sáng chỉ đi qua một vài thấu kính.
Hoặc bạn cũng có thể mua những ống kính cổ, giá rẻ như cho, để dùng với thân máy DSLR loại mới chỉ với một cái ngàm chuyển đổi. Nếu không có ngàm thì cũng có thể mài chế làm ngàm. Ví dụ như với mấy cái ống kính máy chụp phim cũ như Jupiter 9 (85mm f2), Helios 40-2 (85mm f1.5)…thì đố ống kính pro, chụp chân dung mấy ngàn nào qua mặt nổi. Có điều khi chụp bạn chỉ có thể lấy nét tay (M), mà lấy nét tay thì ai chẳng biết.
Thực ra, trước kia ống kính tôi dùng nhiều nhất là ống kính máy ảnh chụp phim xưa, có cái chỉ mua vài đồng, thứ của nhiều chục thập niên trước, loại được được không kể Canon, Nikon thì có Leica, Carl Zeiss, Voigtlander hoặc Helios, Jupiter (ăn cắp công nghệ Đức). Những ống kính khá đặc sắc, một số thuộc về huyền thoại bởi độ nét, sắc ảnh, bokeh…
Nói vậy chứ, tôi từng có rất nhiều máy ảnh, thân máy và ống kính loại mới. Chẳng những DSLR mà cả mirrorless, máy crop và full frame, máy compact tôi đều có.
Tôi không là fan loại máy nào, hãng nào nên tui dùng tất tật. Sau này thấy ít xài, một số lớn chuyển cho anh em, con cháu trong nhà hoặc đưa bạn bè thân tình dùng.
Hầu như máy ảnh của các hãng tôi đều có nhưng nhiều nhất là Canon, Nikon và Sony. Riêng Canon dòng máy 1D, 5D, 6D, một, hai chữ số và nhiều ống kính đơn hoặc zoom vòng màu đỏ tôi đều xài qua. Dĩ nhiên, máy ảnh DSLR fullframe thì hơn hẳn máy crop. Về sau tôi lại chuộng loại máy mirrorless, không gương lật nhỏ gọn, tôi thường chọn máy của Sony Alpha vì công nghệ luôn phát triển, cảm biến nhiều máy lên đến gần cả trăm MP.
Về ống kính, tôi có một số ống kính prime và zoom của chính hãng, đủ các khoảng tiêu cự, vài cái xếp vào loại cao cấp, như dòng L Canon chẳng hạn. Ống kính mới, cũ, chừng vài trăm cái.
Tuy tôi có nhiều máy chuyên và bán chuyên, nhưng buồn cười là khi đi chụp tôi lại hay dùng loại máy du lịch nhỏ loại rẻ tiền hoặc chụp bằng điện thoại, mang theo cho đỡ mệt.
Điện thoại sau này có thể tùy chỉnh chụp chuyên nghiệp, nên cũng cho ra ảnh coi được được. Tôi không thích dùng Iphone của Apple như mấy đứa con. Năm trước thì dùng Galaxy Note 20 Ultra, vì thấy công nghệ chụp có cải tiến và để tiện viết lách, nhưng rồi lại bị rơi hư, định thay màn hình, dịch vụ đòi hơn 600 đồng, thấy mắc, bỏ, mua cái Samsung Galaxy S21 Ultra xài đỡ, máy cũng có 4 ống kính, camera chính lên đến 108 MP, zoom số 100x.
Nhưng là quảng cáo, chứ chụp hình chỉ tàm tạm. Ống kính chỉ bằng hạt đậu thì làm sao mà qua được máy ảnh, ngay cả với máy compact. Chụp bằng điện thoại thì có thể chụp mọi lúc mọi nơi, nhưng tôi lại không quen nhìn khổ hình điện thoại, cũng như không quen khung hình vuông trên Instagram nên hơi mắc công cắt cúp chuyển về khung hình chuẩn 4 x 6.
Một tấm ảnh đẹp phụ thuộc rất nhiều yếu tố, lại còn tùy theo quan điểm người xem có nhìn nhận nó đẹp hay không. Nó có thể thuộc về kỹ thuật như sự phối hợp giữa tốc độ, khẩu độ, ISO, mức độ sử dụng nhuần nhuyễn giữa các thành phần của tam giác phơi sáng. Cũng có thể từ sự thể hiện của người chụp như qua việc xây dựng bố cục ảnh, phối đường nét, phối ánh sáng, màu sắc và cũng có thể do hên, xui nữa.
Nói chung là máy móc, bản thân nó không thể tự làm nên một tấm ảnh đẹp. Quan trọng là do người chụp, dù là thực hiện bằng smartphone, tablet đến máy ảnh compact, DSLR. Theo tôi, tất cả thiết bị chụp đều có thể cho ra những tấm ảnh đẹp nếu bạn biết được ưu nhược điểm, làm chủ được chúng. Ảnh đẹp, không hẳn là máy móc, ống kính mắc, mà cần là điều thể hiện qua ảnh.
Kiểu chụp của tôi xưa nay vẫn vậy, hễ giơ máy lên thuận nhìn là chụp, không lâu lắc ngắm nghía, ảnh là khoảnh khắc thực, chụp nhanh. Tôi tôn trọng cái hiện hữu, từ cành cây, hoa lá, ngọn cỏ, có thể cũng có cái đẹp của riêng nó, cả ở bông hoa rủ úa hoặc héo tàn, cả ở chiếc lá nát mục. Cái đẹp có từ sự khiếm khuyết, không hoàn hảo. Tôi cho rằng cái đẹp khuất tất, lẩn quất gần ta, đi đâu chi xa, nếu chưa rảnh đi tìm kỳ hoa, danh thắng thì cứ chụp lẩn quẩn, quanh quanh. Cái đẹp có từ cái đơn giản, bình thường.
Nói ảnh là thực nhưng chỉ tương đối, bởi mắt nhìn của người và mắt quá ống kính máy ảnh có sự khác biệt.
Mắt trần của người không thể nào thấy hậu cảnh mờ ảo, bokeh lấp lánh những điểm sáng nhỏ tròn, chúng có được là từ kỹ thuật đóng, mở khẩu độ, để có được DOF, trường ảnh nông, sâu theo ý muốn. Mắt trần không thể nào nhìn thấy vật thể, mọi chỗ trong ảnh đều sáng rõ, đúng sáng, sắc nét, đó chỉ là kỹ thuật HDR, phơi sáng nhiều tấm ảnh chồng lên nhau thì mới có thể. Mắt trần không thể nào nhìn thấy mặt mày của bất cứ ai cũng đều mịn màng, hồng hào hoặc eo thon, vòng 1, 2, 3 lý tưởng, chỉ có ống kính, kích lọc chuyên dụng hoặc dùng app chỉnh sửa. Như vậy, bản chất của máy ảnh là kỹ thuật, gồm thực và không thực.
Ảnh tôi chụp thường tưởng như chụp đại, ít suy nghĩ, nhưng không phải, có thể do quá quen với chụp ảnh, dễ ứng cảm nhanh đối tượng, nhanh lọc chi tiết, nhanh chọn nguồn sáng, định tốc độ, khẩu độ và ISO, mau lẹ.
Thường là tôi không tuân thủ theo những nguyên tắc về ảnh nghệ thuật. Tôi cho rằng bố cục ảnh dường như là sự thuận mắt, nên nhiều khi không quá quan tâm đến bố cục chuẩn mực 1/3, khi cần thì phá vỡ, phi bố cục. Điều này tôi sẽ nói rõ hơn ở một bài viết khác. Quan trọng đối với tôi trong chụp ảnh là “cố thổi chút hồn vào ảnh.” Tiêu chí hàng đầu của tôi là “hồn ảnh.” Mỗi tấm ảnh dù chụp nhanh, không suy nghĩ nhiều, nhưng tôi đều cố thổi vào nó chút hồn riêng.
Khi nhìn một bông hoa bạn cảm thấy nó đẹp do nó thướt tha, yểu điệu thục nữ hoặc kiêu sa, vương giả hay đẹp do gì gì đó. Cái đẹp có tính chất, bạn mường tượng cho ra cái tính chất đẹp đó ở một đối tượng thuộc về vật thể khách quan, mường tượng ra qua hình thù vật thể, rồi phối hợp chi tiết theo đặc trưng của nhiếp ảnh, thể hiện điều đó ra, qua một tấm ảnh. Đó là bạn truyền “cái cảm thấy,” sự chủ quan của mình đến người xem. Nếu như trong viết lách, bạn có thể truyền điều đó qua con chữ, ngôn từ, hoặc trong hội họa kiến tạo qua nét vẽ, màu sắc thì trong nhiếp ảnh nó có sẵn, bạn nương theo đó, thực hiện qua sự kết hợp ánh sáng, màu sắc, đường nét, qua góc nhìn và cách thức cắt khung ảnh.
Lâu lắm kể từ khi có dịch bệnh COVID-19, tôi mới có dịp ra biển, hôm qua cả gia đình tôi ra một bãi biển nhỏ ở Virginia. Ảnh tôi mới chụp đi biển là ảnh kỷ niệm, nhưng cũng không có ranh giới rõ ràng với loại ảnh khác tôi từng chụp. Tranh thủ tôi post kèm với vài tấm ảnh chụp hoa lá cũ để minh họa điều tôi nói trên.
Như đã nói, chụp ảnh là cắt cúp, đóng khung, đưa cảnh vật từ không gian thực rộng lớn rộng vào không gian hai chiều hẹp nhỏ bốn cạnh. Thẩm mỹ chụp là nhìn ra cái được trong mớ lộn xộn, tạp nhạp hiện thực, hứng khởi với nó, rồi phối ánh sáng, phối màu sắc, sắp xếp đường nét, chúng là chất liệu thể hiện nghệ thuật.
Cái không gian rộng lớn thực tế bên ngoài là hiện vật khách quan. Còn cảnh vật trong khung ảnh thì là sự chủ quan từ người chụp. Tôi thường chụp ảnh theo tâm trạng, tôi neo ảnh gieo vào đó cảm xúc. Sự chủ quan của người chụp thể hiện qua góc nhìn và cách cắt cúp khung ảnh. Tôi xin lấy mười mấy tấm ảnh chụp biển vừa chụp hôm qua, dù có thể chúng chỉ là ảnh kỷ niệm để làm ví dụ. Tất cả đều chụp bằng máy nhỏ compact, Sony Cyber-shot DSC HX50V.
Trước hết, mấy tấm ảnh chụp chim biển. Cả đàn chim nhưng tôi chỉ lấy ba hoặc bốn con hải âu bay hơi hướng lên hoặc hơi chúi xuống tạo nên bố cục ảnh, để tốc độ máy đủ bắt dính để không bị nhòe nét.
Một tấm khác, hải âu gần gũi với con nít chơi trên biển và một tấm nữa có đôi nam nữ quay lưng nhìn khác hướng, mang tính chất gợi.
Về chụp biển chủ yếu có hai góc, nhìn ra và nhìn vào, nhưng chọn nhìn xéo qua một chút, tránh cân đối. Ảnh chụp biển nhưng lại lấy hàng cọc kéo dài.
Tấm hàng cọc bên phải có chi tiết nhỏ là một con hải âu trên cát. Tấm có hàng cọc bên trái, góc máy hơi hất lên, chi tiết nhỏ là người câu cá. Từ biển chụp vào để thấy biển khác với thường nhìn, cũng chụp xéo xéo để tạo cảm giác biển rộng, mạnh mẽ. Tấm kéo lại gần chụp khách sạn, bố cục ảnh kết hợp đường nét hình học và màu sắc và cũng có chi tiết nhỏ là vài du khách thong dong trên đường.
Về chụp sóng biển, chỉ chụp một mảng, không làm mượt như chụp dòng chảy thác nước, biển vốn mạnh mẽ, nước tung bọt như nước đá tan vỡ, tính gợi cũng từ đó.
Trên bãi chụp nhóm người cưỡi ngựa, nhưng cũng có chi tiết nhỏ một người tắm biển nhìn họ. Những chi tiết nhỏ, rất nhỏ, rất thường nhiều lúc lại góp phần làm nên sự tinh tế cho tấm ảnh.
Sự chủ quan của người chụp khi đến với một người thưởng lãm, xem ảnh lại là một sự chủ quan khác, tùy ở mỗi người mà có cảm nhận rất khác nhau, có thể trùng hoặc gần với tác giả hoặc không.
Tuy nhiên, ảnh của người chụp căn bản là cần có tính gợi, nghĩa là gieo một chút tâm trạng, tình cảm của mình vào ảnh, lúc đó ảnh sẽ không còn là khuôn mẫu, sản phẩm của máy móc, nó sẽ sinh động hơn. Điều này thể hiện khá rõ ở sáu tấm ảnh chụp hoa lá tôi post ở đầu, xin để các bạn tự khám phá.
Hai tấm chụp hình mặt trăng tôi cũng bằng máy Sony nói trên. Tôi post sáu tấm hình chụp số máy ảnh không phải để khoe, mà muốn nói rằng ống kính xưa vẫn có thể dùng được.
Thực ra chụp ảnh thế nào, thuộc quan điểm thẩm mỹ riêng mỗi người. Tôi thì thường khai thác trường ảnh hẹp, đan xen tối và sáng, tỏ và mờ, thực thực ảo ảo, không cần lắm mọi chỗ trong ảnh đều sắc nét. Điều cần là truyền được cảm xúc đến người xem, cái hồn vía của ảnh. Với tôi, đó chính là nghệ thuật nhiếp ảnh.
