Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – Hôm Thứ Ba, 12 Tháng Bảy vừa qua, bà Carla Hayden, thư viện trưởng Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ, loan báo bổ nhiệm nhà thơ Ada Limón làm “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” thứ 24 (24th Poet Laureate Consultant in Poetry), nhiệm kỳ 2022-2023, thay thế cho nhà thơ Joy Harjo, người giữ vai trò này ba nhiệm kỳ liên tiếp, từ 2019-2022.
Trước khi giới thiệu về tân “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” này, tưởng chúng ta cũng nên tìm hiểu đôi chút về vai trò đặc biệt này.
Đúng ra, danh xưng chính thức của nó là “Poet Laureate Consultant in Poetry” (Thi Sĩ Cố Vấn Thi Ca), tương đương với “Nhà Thơ Quốc Gia Hoa Kỳ” (Poet Laureate of the United States) chiếu theo “Công Luật 99-194” (Public Law 99-194), được Quốc Hội thông qua ngày 20 Tháng Mười Hai, 1985.
Lúc mới thành lập vào năm 1937, vai trò đặc biệt này chọn từ những nhà thơ nổi tiếng Hoa Kỳ, được gọi là “Cố Vấn Thi Ca cho Thư Viện Quốc Hội” (Consultant in Poetry to the Library of Congress), có nhiệm vụ giúp Thư Viện trong việc đánh giá ưu và khuyết điểm của những thi tập hiện có, giới thiệu các thi phẩm mới được xuất bản để thư viện tìm mua, hoặc liên lạc với tác giả và nhà xuất bản để lấy sách biếu hay các tài liệu về thơ; tóm lại, nhà thơ làm việc như một nhân viên chuyên môn, cố vấn cho thư viện.
Thêm vào chữ “laureate” (người đoạt giải), danh hiệu mới mang tính cách phong tặng và thừa nhận giá trị công trình thơ của người được chọn. Ngoài một bài thuyết trình hằng năm và đọc thơ do mình sáng tác tại Thư Viện, “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” bây giờ còn đặc trách nâng cao ý thức quốc gia về giá trị của việc đọc thơ cũng như làm thơ, tổ chức các sinh hoạt thi ca như đọc thơ, hội thảo về thơ, và các chương trình nới rộng khác do chính vị thi sĩ này đề xướng.
Thư Viện Quốc Hội giảm đến mức tối thiểu các nhiệm vụ đặc biệt mà nhà thơ phải thực hiện, nhằm dành cho nhà thơ đương nhiệm có tự do tối đa để thực hiện các dự án riêng của họ trong khi phục vụ tại Quốc Hội. Những sự kiện này được mở ra cho công chúng tham dự hoàn toàn miễn phí.
Với chức năng và vinh dự mới, mỗi một nhà thơ mang đến một sắc thái riêng vào vai trò mình đảm nhận. Năm 1991, nhà thơ Joseph Brodsky thường đề ra những dự án thơ có tầm mức quốc gia, chẳng hạn như sáng kiến cung cấp thơ cho các phi trường, siêu thị, và khách sạn. Nhà thơ Rita Dove tổ chức đại hội các nhà thơ để tìm hiểu cộng đồng di dân Phi Châu qua con mắt của những nhà nghệ sĩ và đồng thời mang thơ trẻ con và nhạc Jazz vào các buổi đọc thơ. Nhà thơ Robert Hass tổ chức hội nghị những nhà thơ, nhà văn nổi tiếng và những người đọc truyện để thảo luận về thiên nhiên, về cộng đồng và về thơ. Nhà thơ Robert Pinsky phát động “Dự Án Bài Thơ Yêu Thích” (Favorite Poem Project), kêu gọi mọi người chia sẻ những bài thơ yêu thích riêng của họ.
“Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” không nhất thiết phải là công dân Hoa Kỳ. Trong số 24 Thi Sĩ Quốc Gia, nhà thơ Stephen Spender là công dân Anh; riêng hai nhà thơ Joseph Brodsky (Nga, 1940-1996) và Charles Simic (Yugoslavia) chưa phải là công dân Mỹ khi đảm nhận vai trò; họ chỉ nhập tịch Mỹ về sau, khi đã hết nhiệm kỳ. Cũng cần nhắc lại, nhà thơ Brodsky đoạt giải Nobel văn chương năm 1987 với tư cách là nhà thơ Mỹ.
Hiện nay, mỗi “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” trong nhiệm kỳ của mình, nhận được lương hằng năm là $35,000 và $5,000 chi phí di chuyển. Tiền lương này không lấy từ ngân sách quốc gia mà là quà tặng của Archer M. Huntington (1870-1955), một học giả và là một nhà hoạt động từ thiện.
“Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” được chọn lựa và bổ nhiệm từ giữa Tháng Sáu đến Tháng Tám hằng năm, nhiệm kỳ kéo dài từ Tháng Chín đến Tháng Tư năm kế. Một nhà thơ chỉ được bổ nhiệm tối đa hai nhiệm kỳ. Đặc biệt, hai nhà thơ Robert Pinsky và Joy Harjo được bổ nhiệm ba nhiệm kỳ liên tiếp.
Nhà thơ Ada Limón, tân “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ,” là một người Mỹ gốc Mexico, sinh ở Sonoma, tiểu bang California, vào năm 1976. Ngay từ nhỏ, bà đã có thiên hướng về nghệ thuật. Lớn lên, bà theo học kịch nghệ tại trường đại học University of Washington, sau đó, tiếp tục theo học chương trình sáng tác tại đại học New York University, được thụ giáo với một số nhà thơ nổi tiếng Hoa Kỳ như Sharon Olds (giải Pulitzer về thơ năm 2013) hay Philip Levine, cố “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ.”
Bà tốt nghiệp cao học mỹ thuật (MFA = Master of Fine Arts) vào năm 2001. Sau khi tốt nghiệp, bà nhận được học bổng để sống và viết tại “Fine Arts Work Center,” Provincetown, tiểu bang Massachusetts.
Năm 2003, bà nhận được trợ cấp từ Quỹ Nghệ Thuật New York và cùng năm, đoạt giải thưởng thi ca “Literary Award for Poetry” ở Chicago. Bà thường có thơ đăng ở tạp chí văn chương nổi tiếng “The New Yorker” và nhật báo New York Times.
Hai tập thơ “Bright Dead Things” và “The Carrying” bán rất chạy, tiêu thụ hơn 55,000 ấn bản, được giới chuyên môn đánh giá là một kỳ tích trong lãnh vực kinh doanh thi ca, từ lâu vốn được xem như là một “lỗ đen thương mại” (commercial black hole).
Trước đây bà làm việc cho ngành xuất bản. Hiện nay, bà giảng dạy tại đại học Queens University of Charlotte, tiểu bang North Carolina, chương trình Cao Học Nghệ Thuật và sống ở Lexington, tiểu bang Kentucky, nơi bà làm việc với tư cách một cây bút tự do (freelance writer).
Bà điều hành trang mạng truyền thanh (podcast) “The Slowdown” được thành lập với sự cộng tác giữa hai hiệp hội “American Public Media” và “Poetry Foundation.”
Bà là tác giả của sáu tập thơ:
-“Lucky Wreck” (Chuyện Rủi May), 2006
-“This Big Fake World” (Thế Giới Đại Giả Tạo Này), 2006
-“Sharks in the Rivers” (Cá Mập Trong Sông), 2010
-“Bright Dead Things” (Những Tử Vật Rực Rỡ), 2015, lọt vào chung kết giải “National Book Award” và “National Books Critics Circle Award”
-“The Carrying” (Cái Mang Theo), 2018, đoạt giải “National Book Critics Circle Award for Poetry”
-“The Hurting Kind” (Tổn Thương) là tập thơ mới nhất, xuất bản Tháng Năm, 2022. Cũng giống như hai tập thơ trước đây, “Cái Mang Theo” và “Những Tử Vật Rực Rỡ,” bà Limón “có nhận thức sâu sắc về thế giới tự nhiên, tìm thấy những bí ẩn nhỏ nhoi của thế giới đó, nhằm nắm bắt lịch sử và sự phong phú của nó,” theo nhà phê bình Jeevika Vetma.
Chẳng hạn, bà viết bài “The Hurting Kind,” bài thơ khá dài có cùng tựa đề với tựa đề tập thơ, xin trích:
“I have always been too sensitive,
a weeper
from a long line of weepers,
I am the hurting kind.”
(Tạm dịch: Tôi lúc nào cũng quá dễ xúc động
Là một người hay khóc
đứng đợi trong một hàng dài những người khóc mướn
Tôi là kẻ tổn thương)
Thơ của bà, theo các nhà phê bình, hầu hết đều có tính chất tự truyện (autobiographical), thường đề cập đến những đề tài khó như tình trạng vô sinh, thân phận phụ nữ, tình mẫu tử, vân vân.
Hay như “The Carrying” là một tác phẩm chứa đầy kinh nghiệm cá nhân riêng tư của bà. Nó đề cập đến những niềm vui và những gánh nặng mà tất cả chúng ta đều mang theo. Bà nói: “Nó có thể là gánh nặng lịch sử, có thể là gánh nặng hiện tại, mà cũng có thể là niềm vui và tình yêu. Tôi muốn nói đến khả năng của con người có thể mang theo nhiều điều trong cùng một lúc.”
Tuy thành công trong lãnh vực nghệ thuật, bà lại không có may mắn trong cuộc sống gia đình. Bà có chồng, Lucas Marquardt, một thông tín viên trong môn thể thao đua ngựa, nhưng vô sinh (infertility), mặc dù đã được chữa trị bằng nhiều phương pháp y khoa tân tiến. Bà tự gọi mình là “child-free” (không sinh con), là “một người đàn bà vật lộn với tình trạng vô sinh.” Nhưng theo bà, có lẽ nhờ thế, bà tự do sống với nghệ thuật, với thơ ca hết mình. Tuy không được làm mẹ, không hưởng được tình mẫu tử như mọi người đàn bà khác, nhưng thay vào đó, bà có thơ, bà là người “Mẹ Thơ” (Poetry Mom).
Trong một thông cáo báo chí, bà Carla Hayden cho biết: “Ada Limón là một nhà thơ kết nối (connect). Thơ của bà dễ đọc, lôi cuốn, truyền vào nơi chúng ta cư ngụ và với người mà chúng ta cùng chia sẻ thế giới. Chúng nói lên những sự thật thân tình, riêng tư, về cái đẹp và nỗi đau sống động, giúp chúng ta hướng về phía trước.”
Bà Limón xem việc được bổ nhiệm làm “Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ” là một vinh dự lớn lao và bất ngờ khiến bà bàng hoàng. Phát biểu về sự chọn lựa bà trong thời điểm đặc biệt này của nước Mỹ, bà cho biết: “Thật là một vinh dự đáng kinh ngạc khi được vinh danh là ‘Thi Sĩ Quốc Gia Hoa Kỳ’ thứ 24. Một lần nữa, tôi đã được chứng kiến sức mạnh to lớn của thơ ca để kết nối chúng ta lại với thế giới, cho phép chúng ta hàn gắn, yêu thương, đau buồn, để nhắc nhở chúng ta về đủ loại cảm xúc mà con người có được. Sự công nhận này thuộc về các nhà giáo, các nhà thơ, các quản thủ thư viện và tổ tiên chúng ta từ khắp nơi trên thế giới, những người đã nâng cao giá trị thơ ca hàng bao nhiêu năm. Tôi xin khiêm tốn nắm lấy cơ hội này để làm việc trong lãnh vực thơ ca và khuếch đại khả năng của thơ ca để khôi phục nhân tính và mối quan hệ của chúng ta với thế giới xung quanh.”
Thư Viện Quốc Hội là thư viện lớn nhất thế giới, nơi chứa đựng tác phẩm đủ loại của văn chương Hoa Kỳ cũng như văn chương thế giới, có thể sử dụng tại chỗ cũng như trực tuyến. Đó cũng là cơ sở nghiên cứu chính của Quốc Hội Hoa Kỳ và là nơi tọa lạc của “Văn Phòng Bản Quyền Hoa Kỳ” (U.S. Copyright Office).
———–
Chú thích: (*) PBS, “The human capacity to carry many things at once,” www.pbs.org/newshour/arts/poetry/the-human-capacity-to-carry-many-things-at-once
Tham khảo:
-Library of Congress: www.loc.gov/programs/poetry-and-literature/about-this-program/
-National Public Radio (NPR), Ada Limón named new U.S. poet laureate: www.npr.org/2022/07/12/1110804783/ada-limon-named-new-u-s-poet-laureate
-Publishers Weekly, “Ada Limón and the Poetry of Rebellion:” www.publishersweekly.com/pw/by-topic/authors/profiles/article/88873-ada-limon-and-the-poetry-of-rebellion.html
