Hòa Bình
SÀI GÒN, Việt Nam (NV) – Vài năm gần đây người Việt ở miền Bắc lại rộ lên lễ cúng vía Thần Tài Mùng Mười Tết. Người ta tranh nhau mua vàng, bày ra lễ cúng ê hề rượu thịt, bánh trái, lại có cả tiền Việt, tiền đô la. Trong khi đó, sách vở có ghi từ hơn trăm năm trước, Mùng Mười vía đất là tục lệ người Việt.
Ấy vậy mà người ta không tin. Ngày xưa ông bà nói “phú quý sinh lễ nghĩa” bây giờ có lẽ phải sửa lại là “phú quý sinh lễ mễ và mê tín.”
Vía đất đã vô từ điển trên 100 năm
Trên mạng xã hội tràn ngập thông tin hướng dẫn cách bày cúng, mâm cúng, bài văn khấn, cúng lúc mấy giờ, phải làm những việc gì, mua gì bán gì được lợi. Giới kinh doanh vàng mã, vàng thật, dịch vụ bán tranh tượng trang thờ hốt bạc. Từ Hà Nội, làn sóng tâm linh ấy lan dần tới Sài Gòn và một số tỉnh miền Nam.
Một số trí thức, nhà sư tỏ ra thông kim bác cổ lấy chuyện người Việt có thờ Thần Tài chung với Thổ Địa, ông Táo, lấy sự tích ông Táo, Thần Tài bên Tàu ra giải thích là Mùng Mười cúng vía Thần Tài là có thật. Tuy nhiên cũng lên giọng đạo đức khoa học khuyên người dân dừng mua vàng và cúng tế rườm rà phung phí.
Trong khi đó, từ điển “Đại Nam Quấc Âm Tự Vị” của tác giả Huình Tịnh Paulus Của ấn hành năm 1896, phần giải nghĩa từ “vía,” đã ghi rõ thành ngữ: “Mùng Chín vía trời, Mùng Mười vía đất: Ngày Mùng Chín, Mùng Mười Tháng Giêng thói tục hay cúng trời cúng đất, hiểu là ngày trời đất sinh.”
Như vậy khỏi phải bàn cãi, từ hơn thế kỷ trước việc Mùng Mười vía đất đã thành phong tục của người Việt miền Nam, được ghi thành sách và miền Nam cũng không có ngày cúng Thần Tài.
Vía đất là để tri ơn!
Người miền Nam cúng Mùng Mười là cúng đất đai và tri ơn người mở đất chứ không phải vía Thần Tài.
Thờ cúng sao được, khi cá tính miền Nam được Sơn Nam và các nhà nghiên cứu khác công nhận là “trọng nghĩa khinh tài.”
Với những người khẩn hoang thì đất đai và công lao người khai khẩn mới mang giá trị rất lớn, phải cúng kiếng tạ ơn. Không chỉ cúng trong ngày vía đất mà trong những lần cúng giỗ thông thường hằng năm, người miền Nam cũng dành một mâm riêng cúng đất đai.
Cũng không thể đồng nhất ông Địa của người miền Nam với Thổ Địa của người Tàu vốn là quan chức cấp thấp của thiên đình, mang hia đội mão. Hình ảnh ông Địa của người miền Nam gần gũi với dân gian, áo vải, đầu trần chân đất, vui tính lạc quan, tốt bụng giúp đỡ mọi người. Ai gặp khó việc gì chỉ cầu cúng ông Địa nải chuối là xong. Ông Địa là biểu trưng cho thần đất của người Việt đồng thời cũng thể hiện tính cách con người Việt miền Nam.
Cũng hết sức khiên cưỡng khi lấy dịch lý giải thích việc thờ ông Địa, Thần Tài chung một bàn thờ mà đồng nhất hai ông.
Thờ cúng cả cộng đồng khẩn hoang!
Bàn thờ thổ địa trong gia đình người Nam Kỳ tuy chỉ hai tượng ông Địa và Thần Tài nhưng cắm đến năm cây nhang, khi cúng phải dọn năm cái chén và chỉ có ba đôi đũa. Vì sao lạ vậy?
Nếu lấy Bát Tự hay Dịch Số ra giải thích thì sẽ lãng quẻ, trớt lớt. Truyền thuyết dân gian giải thích rất căn cơ từ nguồn gốc lịch sử cộng cư là bàn thờ này có năm cây nhang và năm cái chén là do thờ năm vị gồm ông Chủ Thổ (đất) có lẽ là bậc công thần mở mang khai khẩn vùng đất phương Nam; hai vợ chồng ông chủ Ngưu (người Khmer) do vùng đất này ngày xưa của Khmer; hai người còn lại là ông Địa của người Việt và ông Thần Tài của người Hoa.
Chỉ có ba đôi đũa vì hai vợ chồng ông chủ Ngưu ăn bốc. Quy ước này rất rõ không chỉ trong ngày cúng vía mà trong các lễ giỗ, mâm đất đai cũng có năm cái chén, năm cây nhang và ba đôi đũa.
Giả thuyết về sự hài hòa của văn hóa cộng cư còn thể hiện trong đồ cúng. Theo truyền thống mâm cúng vía đất gồm những món bắt buộc như sau: bình bông; trái cây; năm chung trà hoặc rượu hay nước lọc; giấy vàng bạc; gạo muối; trầu cau, thuốc xỉa; một điếu thuốc rê to bằng ngón chân cái; bộ Tam Sên gồm trứng, thịt luộc và tôm (có thể thay thế bằng cua, cá) biểu trưng cho tam giới thiên thủy địa; dĩa rau luộc, chén mắm nêm; con cá lóc nướng trui.
Dân gian giải thích rằng, trong đồ cúng thì phần mặn với dĩa rau luộc, mắm nêm, là cúng cho vợ chồng ông chủ Ngưu. Trầu cau, thuốc xỉa, thuốc rê, cá nướng trui dành cho người mở đất. Giấy vàng bạc dành cho Thần Tài.
Qua vật phẩm cúng, ta thấy bậc tiền hiền trọng thị người chủ vùng đất xa xưa là vợ chồng ông chủ Ngưu. Mâm cúng dùng thực phẩm mà người bản xứ khi xưa ưa dùng. Người khẩn hoang thì ăn món quen thuộc hoang dã là cá nướng trui.
Cứ thử nghĩ, nếu ông Thần Tài cân đai áo mão ngồi bệt dưới đất ăn con cá nướng trui thì còn gì là quan chức thiên đình.
Tri ơn, không vụ lợi
Điều quan trọng nhất là trong nội dung khấn vái không có chuyện cầu tài lộc cũng không vái ông Thần Tài. Người được khấn cúng là “đất đai viên trạch, tiền hiền khai khẩn hậu hiền khai cơ” và nội dung cúng là tạ ơn khai phá, cầu xin phò trợ mùa màng.
Với nền văn minh nông nghiệp lúa nước ở vùng đất khẩn hoang, vía đất là tập quán, phong tục thuần Việt. Vía Thần Tài là niềm của người Hoa vốn có truyền thống giao thương buôn bán.
Nhà báo Tâm Chánh, cựu tổng biên tập báo Sài Gòn Tiếp Thị, người gốc miệt vườn Bến Tre chia sẻ rằng: “Cúng Mùng Mười có lẽ từ tục cúng Thần Tài được Việt hóa thành cúng chủ thổ. Bà ngoại tôi giải thích quan niệm của ông bà xưa, đất này là đất mượn, đất khẩn nên cúng để xin được làm ăn, canh tác. Từ quan niệm này ra thành cúng vườn, cúng ruộng. Ở quê tôi, cúng vườn Mùng Mười cũng là dịp khởi động mùa làm vườn, Mùng Mười là kỳ khởi công móc mương, bồi vườn, dịp này nước sát. Quy trình nước sát để làm mương, bồi vườn là từ Tháng Giêng đến Tháng Năm.”
Mới đây, trong chuyến điền dã tìm tư liệu cho phim tài liệu “Hành Trình Cây Lúa,” nhà biên kịch Võ Đắc Dự còn phát hiện thêm trong các đình, chùa ở miền Tây Nam Bộ (phía Nam sông Hậu) thường có những cái miếu nhỏ thờ ông Địa, ông Tà?! Một vài miếu ông Tà cũng có cất cái miếu nhỏ riêng thờ ông Địa!? Mặt khác lại có trường hợp tại xóm Cù Là xưa, nay thuộc xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang lại có miếu thờ ông Địa quy mô tương đối lớn, không kém một ngôi đình làng và nghi thức thờ phượng, lệ cúng cũng giống như cúng kỳ yên ở các đình thần.
Hiện tượng này càng cho thấy yếu tố tâm linh tích cực, trong trẻo của người miền Nam với thần Đất-ông Địa. Việc cúng vía đất Mùng Mười Tết hằng năm với nghi lễ đặc trưng, đơn giản, là phong tục tốt đẹp của đạo nghĩa uống nước nhớ nguồn, lối sống hài hòa thân thiện với thiên nhiên.
Dù xã hội đã chuyển sang kinh tế thị trường những giá trị truyền thống của vía đất vẫn còn nguyên vẹn. Biến vía đất thành vía Thần Tài với vật cúng linh đình tốn kém, biến lòng tri ân và hài hòa thân thiện thành sự mua chuộc vụ lợi đất trời cho thấy con người tự đánh mất giá trị nhân văn. (Hòa Bình) [qd]
