Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – “Bạn văn” – hay tình bạn trong văn chương – thể hiện những nét đẹp trong mối quan hệ giữa những người yêu thích chuyện viết lách. Nhưng mối quan hệ đó không luôn luôn mang tính cách tích cực như thế.
Vì sao? Bất chấp phẩm chất cao quý mà các tác phẩm của họ mang lại, vẫn tồn tại một hiện tượng đáng buồn giữa một số nhà văn: sự đố kỵ hay hiềm khích lẫn nhau về quan điểm, về tài năng, về danh tiếng và về những chuyện linh tinh lỉnh kỉnh khác. Có khi đó chỉ là mối bất bình ngấm ngầm, nhưng cũng có khi, nó bùng nổ, đưa đến chỗ nhà văn này bôi bác nhà văn kia một cách công khai trên văn đàn.
Chẳng hạn, Ernest Hemingway rủa sả F. Scott Fitzgerald sau khi ông này chết: “Tôi chả bao giờ có chút kính trọng nào đối với ông ta, ngoại trừ thứ tài năng đáng yêu, quý giá và lãng phí của ông ấy.” William Faulkner thì chê Hemingway là không biết dùng chữ độc đáo, mới mẻ để tạo sự ngạc nhiên cho độc giả. Không những chê, có lúc họ còn “thượng cẳng tay hạ cẳng chân” với nhau, chẳng hạn như giữa Hemingway và Gore Vidal hay giữa Mario Vargas Llosa và Gabriel Garcia Marquez. Vân vân.
Nhưng có lẽ không có đôi bạn văn nào mà tình bạn cũng như sự hiềm khích giữa họ với nhau để lại một dấu ấn khó phai mờ trong văn giới như Jean-Paul Sartre (1905-1980) và Albert Camus (1913-1960).
Sartre, triết gia và nhà văn, Camus, nhà văn và nhà tư tưởng, là hai “siêu sao” của văn chương Pháp và văn chương thế giới vào giữa thế kỷ thứ 20. Cả hai đều đã từng đoạt giải Nobel văn chương, Camus vào năm 1957 và Sartre vào năm 1964.
Hai người gặp nhau lần đầu tiên vào năm 1943 tại Paris – lúc đó đang nằm dưới quyền cai trị của Đức Quốc Xã – trong buổi trình diễn vở kịch “Những Ruồi” (Les mouches) của Sartre. Sartre đã là một triết gia vang danh từ lâu; còn Camus thì là một ngôi sao vừa xuất hiện trên bầu trời văn chương với hai tác phẩm ngoại hạng ra đời một năm trước đó (1942): “L’étranger” (Người Xa Lạ), tiểu thuyết, và “Le mythe de Sisyphe” (Huyền Thoại Sisyphe), tập tiểu luận.
Theo lời kể của bà Simone de Beauvoir – người yêu của Sartre – khi Sartre đang đứng ở phòng đợi, thì một thanh niên da ngăm ngăm tiến đến và tự giới thiệu mình là Camus. Đã từng đọc nhau nên vừa gặp nhau là cả hai quấn lấy nhau và rồi trở thành đôi bạn văn thân thiết, thân thiết đến độ bà Beauvoir phải ganh tỵ. Theo bà, Camus và bà như “hai con chó giành nhau một miếng xương,” là Sartre.
Sartre và Camus là một cặp trái ngược (an odd-looking pair). Về thể hình, Sartre thì thấp, mập, mắt vảy cá (wall-eye), nói chung là xấu trai, trong lúc Camus thì cao, thon thả, đẹp trai như tài tử xi nê. Trong lúc đó, về gia thế, Sartre xuất thân từ một gia đình trung lưu, tốt nghiệp từ Sorbonne, ngôi trường danh giá nhất nước Pháp; còn Camus thuộc thế hệ thứ ba của một gia đình thợ thuyền định cư ở Algeria, bị gọi một cách mỉa mai là dân “pieds-noirs,” cha mất sớm, sống với một bà mẹ điếc lác.
Tuy vậy, trọng tài nhau, hai người bạn văn này tích cực hỗ trợ lẫn nhau trong các sinh hoạt văn chương. Sartre mời Camus dàn dựng và đóng vai diễn trong vở kịch “Huis Clos” (Kín Cửa) của mình. Camus thì mời Sartre đi Mỹ để viết bài cho “Combat,” tờ báo do Camus chủ trương. Sartre đánh giá cao văn chương Camus. Theo Sartre, tuy nói lên những điều u ám, các tác phẩm của Camus “cố gắng khắc họa thân phận siêu hình của con người trong khi tham gia đầy đủ vào các phong trào của xã hội,” do đó, chứa đựng những nét chính của văn học Pháp trong tương lai.
Một mối giao tình bền vững!
Ấy thế mà, sau một thời gian thân thiết, hai người quay sang đánh phá lẫn nhau, khiến tình bạn đổ vỡ, tạo nên một cơn địa chấn văn hóa trong dư luận thời bấy giờ. Mối hiềm khích giữa hai người không xuất phát từ những mâu thuẫn lặt vặt trong đời sống, nhưng là một cuộc tranh cãi gay gắt về triết lý liên quan đến hai xu thế chính của thời đại, về văn chương cũng như về xã hội và chính trị.
Thực ra, từ lâu trước đó, bên ngoài những lời ngợi khen nhau, đã có chỉ dấu cho thấy sự bất đồng quan điểm giữa hai nhà tư tưởng. Cả hai đều thuộc xu hướng hiện sinh, nhưng Camus phủ nhận mình thuộc vào thứ “chủ nghĩa hiện sinh” (existentialism) của Sartre. Người ta thường mệnh danh tư tưởng của ông là “chủ nghĩa phi lý” (absurdism), xuất phát từ những ý tưởng nòng cốt được diễn tả trong “Le mythe de Sisiphe’” và Camus không hề bài bác cách gọi này.
Khi viết bài điểm sách “Le mythe de sisiphe,” Sartre xem tác phẩm của Camus nằm trong truyền thống của những nhà luân lý kiểu Pháp, thứ truyền thống mà Sartre cực lực phê phán. Còn Camus, trong một lá thư gửi cho một người bạn vào thời gian này, cho rằng, dù hầu hết những lời bình phẩm của Sartre về tác phẩm của mình đều công minh, nhưng ông không thích cái giọng văn “chua chát” (acid tone) trong cách viết của Sartre.
Camus cho biết ông có nhiều quan điểm khác biệt với Sartre, nhưng vẫn bênh vực Sartre chỉ vì không thể chấp nhận cách mà những người khác chống lại Sartre.
Tuy nhiên, sự bất đồng chính giữa hai người nằm ở xu hướng chính trị. Đúng hơn là ở tương quan giữa đạo đức và chính trị. Với Camus, chính trị lệ thuộc vào đạo đức, trong lúc với Sartre, đạo đức lệ thuộc vào chính trị.
Sự khác biệt giữa hai bên càng ngày càng chồng chất, mà ngòi nổ đầu tiên nằm ở tác phẩm “L’homme révolté” (Con Người Nổi Loạn) của Camus, xuất bản vào năm 1951. Sự xuất hiện của tác phẩm này như một trái bom tấn cuối cùng ném xuống, chấm dứt vĩnh viễn tình bạn giữa hai người.
Trong tác phẩm này, Camus phân biệt giữa “người nổi loạn” (révolté) và “người cách mạng” (revolutionaire). Theo ông, làm cách mạng tất yếu sẽ dẫn đến chế độ độc tài toàn trị, và sự chuyên quyền của nhà nước sẽ đưa đến chính sách khủng bố và đày đọa người dân. Chế độ khủng bố của nhóm Robespierre thời cách mạng Pháp và nhà tù của chính quyền Nga Xô Viết không phải là ngẫu nhiên mà là hậu quả của ý thức hệ cách mạng. Trong lúc đó, nổi loạn là sự bùng nổ ngẫu nhiên bắt nguồn từ sự phản kháng bất công, đòi hỏi thay đổi, chứ không nằm trong một kế hoạch tiền định. Qua tác phẩm, Camus bày tỏ thẳng thắng quan điểm chống chủ nghĩa cộng sản của mình.
Trong lúc đó, Sartre ca ngợi chế độ Stalin của Liên Xô. Sartre tấn công một cách quyết liệt “L’homme révolté” trên tờ “Les temps Modernes” của mình. Trái hẳn với Camus, Sartre quả quyết rằng cách mạng phải đi đôi với bạo lực. Cách mạng cần bạo lực để hoàn thành mục tiêu của nó. Do đó, bạo lực là công cụ cần thiết và hợp lý của chính nghĩa.
Ngược lại, Camus cho rằng, thay vì cứu giúp nhân loại, cái gọi là ý thức hệ bạo lực cách mạng sẽ đưa nhân loại đến chỗ chịu nhiều khổ đau hơn. Người nổi loạn là người chống bất công, đòi hỏi cải cách, thay vì xây dựng một chế độ toàn trị.
Camus chế giễu Sartre là loại trí thức cách biệt (detached intellectual), sống trong tháp ngà. Còn Sartre thì chê Camus không đủ trình độ để đọc “Tồn tại và hư vô” (L’être et le néant), là tác phẩm triết lý chuyên sâu của Sartre.
Không những thế, ở chỗ riêng tư, Sartre xem Camus chỉ là một thứ “thầy giáo làng” (schoolteacher), chẳng biết gì triết lý. Nói chung, Sartre luôn cảm thấy mình là người cao hơn Camus, về cả học vấn lẫn gốc gác và sự tinh tế, thông thái.
Có lẽ cuộc tranh cãi của hai siêu sao này sẽ vẫn còn tiếp diễn, nếu không có một biến cố bi thảm xảy ra vào ngày 4 Tháng Giêng, 1960: Albert Camus bị tai nạn xe hơi, chết lúc mới 44 tuổi.
Sartre viết lời ai điếu, bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với sự nghiệp của Camus.
Xem như tình bạn Sartre-Camus đã được phục hồi. Dẫu quá muộn! [qd]
