Trúc Phương/Người Việt
Các cuộc khẩu chiến tóe lửa quanh nguyên nhân thảm họa cháy rừng ở Nam California với thiệt hại kinh khủng nhất lịch sử tiểu bang ngày càng tăng nhiệt, thậm chí nóng hơn những ngọn lửa đang tiếp tục hoành hành.
Ông Gavin Newsom, thống đốc California, đang bị “nướng” cháy đen từ những cáo buộc của các ông nghị Cộng Hòa và ông Donald Trump, tổng thống đắc cử. Yếu tố chính trị hóa một thảm họa thiên nhiên khiến không khí thêm hỗn loạn. Và trong số “nạn nhân” màn đổ thừa, có cả con cá trích nhỏ xíu sống ở đồng bằng Bắc California.
Chỉ tại con cá trích!
Không phải cơn gió Santa Ana dữ dội đang thổi bùng những ngọn lửa. Không phải thời tiết khô hạn bất thường. Không phải sự phát triển bất động sản ở những khu vực dễ xảy ra hỏa hoạn. Mà là một con cá! Đó là loài cá trích đồng bằng (delta smelt) vốn đang trong tình trạng đối mặt tuyệt chủng. Với ông Donald Trump, con cá trích này là nguyên nhân, và khởi đầu của mọi nguyên nhân thì “còn ai trồng khoai đất này,” Thống Đốc Gavin Newsom.
Viết trên Truth Social, ông Trump đổ lỗi cho ông Newsom tội tước đoạt nguồn nước của khu vực Los Angeles chỉ vì ông thống đốc California muốn bảo vệ “một loài cá trích, về cơ bản là vô giá trị.” Ông Trump nói rằng các biện pháp bảo vệ cá trích đồng bằng – loài cá nhỏ chỉ được tìm thấy ở đồng bằng sông Sacramento-San Joaquin (Sacramento-San Joaquin River Delta), một vùng đất ngập nước rộng lớn ở Bắc California – đã khiến nguồn nước cứu hỏa ở một số khu vực Los Angeles bị cạn kiệt.
Đây không phải lần đầu ông Trump “điểm mặt” ông Newsom về vụ cá trích. Suốt gần một thập niên qua, ông Trump nhiều lần nói rằng ông có thể giải quyết dễ dàng các vấn đề nguồn nước vốn vô cùng phức tạp của California chỉ bằng cách đơn giản là hủy bỏ những quy định được thiết kế để giúp loài cá trích đồng bằng Bắc California thoát nguy cơ tuyệt chủng.
Ông Trump phớt lờ thực tế rằng hiện tượng Trái Đất ấm hơn và nhiệt độ ngày càng tăng cao khiến California trở nên khô cằn hơn và hạn hán gay gắt hơn. Đó là chưa kể yếu tố gió mạnh bất thường vốn khó dự báo.
Không chỉ ông Trump, nhiều ông bà nghị Cộng Hòa cũng “đổ thừa” cá trích. Năm 2011, bà Sarah Palin, cựu thống đốc Alaska, nói rằng các biện pháp bảo vệ cá trích Bắc California đã “phá hủy” cuộc sống người dân ở Thung Lũng Trung Tâm (Central Valley). “Một chính quyền vô lương tâm (ám chỉ chính quyền tiểu bang California) đang tước đi mạng sống, nguồn nước của dân, tất cả chỉ vì một con cá dài 3 inch,” bà Palin nói. “Ở nơi tôi sinh ra, một con cá dài 3 inch, chúng tôi gọi là mồi câu.”
Vài năm trước, nhà bình luận cánh hữu Sean Hannity đã dành trọn một tập trong chương trình phát sóng vào giờ vàng để nguyền rủa cá trích và lên án chính quyền California. Trước đám đông ở Thung Lũng Trung Tâm, ông Hannity nói rằng “những trang trại ở khu vực từng màu mỡ này đã cạn kiệt chỉ vì chính quyền địa phương đặt lợi ích của một con cá trích 2 inch lên trên sự sống của tất cả cư dân tuyệt vời mà các bạn gặp ở đây tối nay.”
Cá trích đồng bằng Bắc California trông như mọi loài cá nhỏ không tên khác. Tuy nhiên, nó không vô giá trị. Nó là loài đặc hữu của đồng bằng sông Sacramento-San Joaquin. Có nghĩa người ta không tìm thấy loài cá này ở bất kỳ nơi nào khác trên Trái Đất. Và trong hầu hết thời gian tồn tại trên hành tinh – có thể hàng ngàn năm – nó là chốt chặn (linchpin) trong hệ sinh thái đồng bằng, theo ông Andrew Rypel, nhà sinh thái học thủy sinh thuộc đại học UC Davis, theo Vox. “Về mặt lịch sử, loài cá này có giá trị to lớn. Nó cung cấp năng lượng cho toàn bộ chuỗi thức ăn,” ông Rypel cho biết.
Từng là một trong những loài phổ biến nhất châu thổ Sacramento-San Joaquin, loài cá này dần suy giảm nghiêm trọng từ giữa thế kỷ 20, cùng với tình trạng suy kiệt của môi trường tự nhiên khu vực. Nước thoát từ đất nông nghiệp đã làm ô nhiễm nguồn nước. Hàng tỷ gallon nước đã – và vẫn được – bơm khỏi đồng bằng để được đưa đến các trang trại và thành phố, trong đó có San Francisco; và nhiều thập niên bơm và chuyển hướng nước như vậy đã làm thay đổi mực nước, nhiệt độ và độ mặn của nước, khiến thay đổi đáng kể môi trường sống mà loài cá trích này thích nghi.
Thập niên 1990, cá trích đồng bằng Bắc California được đưa vào danh sách các loài có nguy cơ tuyệt chủng, theo đạo luật các loài có nguy cơ tuyệt chủng liên bang (Endangered Species Act) và theo luật của tiểu bang.
Đến nay, cá trích Bắc California gần như biến mất hẳn. Các cuộc khảo sát động vật hoang dã ở cửa sông vài năm gần đây đã không phát hiện một con cá trích California nào. Giới chuyên gia môi trường nói rằng hiện tượng này là “tuyệt chủng về mặt chức năng” (“functionally extinct”) – có nghĩa chúng hiếm đến mức không có chức năng gì nữa trong hệ sinh thái, chẳng hạn làm thức ăn cho các loài động vật khác. Ông Andrew Rypel cho rằng hiện chỉ còn chưa đến 100 con trong tự nhiên!
Đó là lý do cá trích đồng bằng Bắc California được bảo vệ theo luật tiểu bang lẫn liên bang. Những biện pháp bảo vệ bao gồm hạn chế lượng nước được bơm từ châu thổ và bơm vào thời điểm nào, nhằm có thể giữ được đủ lượng nước ngọt cần thiết cho cá trích và nhằm hạn chế khả năng xảy ra tình trạng cá bị kẹt ở van bơm.
Đó cũng là lý do tại sao ông Donald Trump và cánh Cộng Hòa chỉ trích chính quyền tiểu bang California. Họ cho rằng việc giữ nguồn nước để duy trì sự sống cho một loài cá đang bị tuyệt chủng là chuyện tào lao và điều đó không chỉ khiến nông dân thiếu nước canh tác mà còn thiếu nước cho việc cứu hỏa khi xảy ra cháy rừng.
Thật ra các quy định nhằm ngăn chặn loài cá trích đồng bằng Bắc California tuyệt chủng chẳng liên quan gì đến những vụ cháy thảm khốc ở Los Angeles. Thứ nhất, vấn đề không phải thiếu nước. Hơn nữa, hầu hết nguồn nước của Los Angeles không đến từ Bắc California. Hiện tại, Metropolitan Water District, một trong những nguồn cung cấp nước cho Los Angeles, đang có “lượng nước dự trữ lớn nhất trong hệ thống của mình trong lịch sử cơ quan này,” theo ông Mark Gold, giám đốc về tình trạng khan hiếm nước (water scarcity director) thuộc Hội Đồng Bảo Vệ Tài Nguyên Thiên Nhiên và là thành viên hội đồng quản trị của Metropolitan Water District of Southern California.
Chính trị hóa thảm họa thiên tai
Nói cách khác, việc duy trì nguồn nước để bảo vệ hệ sinh thái đồng bằng Bắc California, trong đó có cá trích, chẳng mảy may liên quan đến việc chữa cháy ở Nam California. Vụ cá trích chỉ là cái cớ để đổ lỗi cho chính quyền California nói chung và cho Thống Đốc Newsom nói riêng. Cá trích không là trường hợp duy nhất bị “vu khống.” Nhiều cuộc khẩu chiến của ông Trump và các ông nghị Cộng Hòa đều bắt nguồn từ thông tin sai lệch và không chứng cứ.
Mới đây, ông Trump nói rằng ông Joe Biden, tổng thống, đã không để lại một xu trong ngân khố Cơ Quan Quản Lý Tình Huống Khẩn Cấp (FEMA). Trong thực tế, dù Quỹ Cứu Trợ Thiên Tai của FEMA cạn kiệt vào năm ngoái do loạt thảm họa lớn (chẳng hạn trận bão Helene vào Tháng Chín, 2024), Tổng Thống Biden đã ký một dự luật vào Tháng Mười Hai để bổ sung ngân quỹ. “Số dư hiện tại của Quỹ Cứu Trợ Thiên Tai là khoảng $27 tỷ,” FEMA cho biết. “Nhờ Quốc Hội gần đây thông qua một khoản bổ sung về thảm họa, FEMA có đủ nguồn tài chính và nguồn lực cần thiết để ứng phó với nhu cầu của California,” FEMA cho biết thêm.
Ông Trump cũng đổ lỗi cho thống đốc California về việc ông Newsom “từ chối ký vào bản tuyên bố khôi phục nguồn nước từng được trình trước mặt ông ấy, (trong khi bản tuyên bố này) cho phép hàng triệu gallon nước, từ lượng mưa và tuyết tan dư dả ở phía Bắc, chảy hàng ngày vào nhiều khu vực California, trong đó có những khu vực đang bị cháy theo cách gần như tận thế.” Trong thực tế, ông Newsom chưa bao giờ từ chối ký vào “tuyên bố khôi phục nguồn nước” và thật ra chẳng hề có tài liệu nào như vậy.
Bất luận thế nào, lửa vẫn đang được hắt vào mặt chính quyền California nói riêng và đảng Dân Chủ nói chung, với những thuyết âm mưu rùng rợn. Nhân vật cựu hữu khét tiếng Alex Jones khẳng định rằng các đám cháy ở Los Angeles là “một phần của âm mưu toàn cầu lớn hơn” nhằm gây ra sự sụp đổ của nước Mỹ. Người vỗ tay tán thưởng cho nhận định này là tỷ phú Elon Musk.
Trong khi đó, ông JD Vance, phó tổng thống đắc cử, trong một cuộc phỏng vấn với “Fox News Sunday,” đã cáo buộc Tổng Thống Biden “ngủ gật trên vô lăng ngay trong thời điểm xảy ra nhiều cuộc khủng hoảng khác nhau.” Phần mình, Dân Biểu Mike Johnson (Cộng Hòa-Louisiana), chủ tịch Hạ Viện, lên án rằng những khoản cắt giảm ngân sách cứu hỏa là bằng chứng cho thấy “sự lãnh đạo vô trách nhiệm” của ông Newsom và bà Karen Bass, thị trưởng Los Angeles. Thật ra, theo The Washington Post, ngân sách cứu hỏa không hề giảm. Tổng kinh phí cho Sở Cứu Hỏa Los Angeles đã tăng $80 triệu, tức 9.1%, trong năm tài chính 2024-2025.
Việc chính trị hóa thảm họa thiên tai chẳng là chuyện mới và không là chiêu lạ. Tháng Chín, 2024, khi bão Helene tấn công một số tiểu bang Đông Nam, ông Trump đã tận dụng “thiên thời” để chỉ trích ông Biden và bà Kamala Harris, phó tổng thống. Trong một buổi vận động ở Michigan, ông Trump nói “Kamala đã chi toàn bộ tiền của FEMA, hàng tỷ đô la, vào nhà ở cho những kẻ di cư bất hợp pháp.” Trong thực tế, FEMA chưa bao giờ xài tiền cho những mục đích ngoài cứu trợ thiên tai.
Trong trường hợp trận hỏa hoạn đang xảy ra ở Los Angeles, có quá nhiều yếu tố khiến việc chữa cháy vô cùng khó khăn. Nó thậm chí không liên quan nhiều đến nguồn nước cứu hỏa. Nước bao nhiêu cho đủ để có thể “dập” được những cơn gió giật mạnh lên tới 100 dặm một giờ? Nguồn “nước” nào có thể chặn đứng được điều kiện khô hạn trái mùa và nhiều đám cháy bùng phát liên tiếp trong cùng một khu vực địa lý?…
Tất nhiên nhiều bài học đang được rút ra, từ những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, điều kiện gió theo mùa ở Santa Ana, đến tác động của việc xây dựng nhà ở tại những khu vực có nguy cơ cháy rừng cao… Điều quan trọng bây giờ là cùng hợp lực chữa cháy, như trường hợp ứng cứu California của chính quyền lẫn nhiều tổ chức Texas (Sở Quản Lý Tình Trạng Khẩn Cấp Texas, Sở Lâm Nghiệp Texas A&M, Hệ Thống Hỗ Trợ Cứu Hỏa Nội tiểu bang Texas và Lực Lượng Đặc Nhiệm Y Tế Khẩn Cấp Texas)… chứ không phải đổ lỗi và thậm chí vu cáo. [qd]
