Trúc Phương/Người Việt
“Chúng ta chưa bao giờ chứng kiến một tổng thống nào cố chiếm đoạt và củng cố quá nhiều quyền lực của các nhánh khác, chứ đừng nói đến việc làm những hành động như vậy trong hai tháng đầu tiên của nhiệm kỳ tổng thống”, nhận xét của Stephen Vladeck, giáo sư tại Trung tâm Luật của Đại Học Georgetown (dẫn lại từ The New York Times)…
“Tôi cóc quan tâm…”
Không đầy hai tháng kể từ khi trở lại Tòa Bạch Ốc, Tổng Thống Donald Trump cho thấy ông đang bằng mọi giá củng cố quyền kiểm soát Quốc Hội, Tư Pháp, và thậm chí, kể cả xã hội và văn hóa. Cách tự diễn giải của Trump về quyền lực tổng thống đã trở thành đặc điểm xác định nhiệm kỳ thứ hai của ông, nhằm khẳng định thẩm quyền hành pháp để định hình lại chính phủ, thúc đẩy việc thực hiện các chính sách theo cách của ông và thẳng tay loại bỏ những gì ông và những người ủng hộ ông coi là rào cản, kể cả những “rào cản” hoàn toàn hợp pháp trong một đất nước vốn xem thượng tôn pháp luật và tôn trọng Hiến Pháp là yếu tố hàng đầu của sinh mạng nền dân chủ.
Quốc Hội, do phe Cộng Hòa (GOP) kiểm soát, đã lùi về phía sau và thậm chí nhượng lại một số nhiệm vụ truyền thống của họ cho Trump, ngoan ngoãn “bàn giao” một số quyền chi tiêu của nhánh lập pháp cho Tòa Bạch Ốc và đứng ngoài cuộc khi các cơ quan do Quốc Hội thành lập và cấp ngân sách bị đóng cửa. GOP không dám đương đầu Trump, đặc biệt khi ông dọa sẽ “tiên phong” chống lại chiến dịch tái tranh cử của bất kỳ nghị sĩ GOP nào dám thách thức chương trình nghị sự của ông.
Trump đã phá bỏ các biện pháp kiểm tra và cân bằng, thẳng tay sa thải các tổng thanh tra và đưa những người trung thành vào Bộ Tư Pháp. Chỉ trong một ngày vào giữa Tháng Hai, Trump đã “xử trảm” ít nhất 12 tổng thanh tra mà đáng lý việc này cần thông báo trước cho Quốc Hội 30 ngày. Trump cũng “chĩa nòng” vào các công ty luật tư nhân có mối liên hệ với những người mà ông coi là kẻ thù chính trị. Với giới sử gia và chuyên gia nghiên cứu Hiến Pháp, sự tấn công trực tiếp và công khai của Trump vào tư pháp là điều đáng báo động nhất.
Trump đã phớt lờ lệnh của chánh án James E. Boasberg thuộc Tòa Án Liên Bang tại Washington khi James E. Boasberg tìm cách tạm dừng việc trục xuất một nhóm người di cư mà nhiều người trong số họ hầu như không được hưởng quy trình tố tụng hợp pháp. Giới chức chính quyền Trump nói rằng hầu hết những người di cư này đến từ Venezuela và tất cả đều thuộc thành phần bất hảo, có dính dáng băng đảng giang hồ. Tuy nhiên, chính quyền Trump không công bố tên của họ hoặc đưa ra bằng chứng về tội ác mà họ bị cáo buộc.
Tính đến ngày 22 Tháng Ba, chính quyền Trump đã đối mặt 134 đơn kiện của các chánh án liên bang cũng như nhiều tổ chức (theo “Litigation Tracker: Legal Challenges to Trump Administration Actions”, justsecurity.org). Danh sách này tăng liên tục. Cứ vài ngày, danh sách lại được cập nhật đơn kiện mới.
“Tôi LUÔN LUÔN TUÂN THỦ tòa án” – Trump nói vào ngày 11 Tháng Hai. Thực tế hoàn toàn khác. “Thành thật mà nói, tôi chưa bao giờ thấy điều gì như vậy,” theo Steven Levitsky, nhà khoa học chính trị tại Harvard và là đồng tác giả “How Democracies Die” và “Competitive Authoritarianism.”
Giáo sư Steven Levitsky nói thêm, “Xem xét và so sánh những trường hợp trong thế kỷ 21, như Hungary, Ba Lan và Thổ Nhĩ Kỳ; theo nhiều khía cạnh, có thể thấy điều này (những gì Trump làm) còn tệ hơn. Hai tháng đầu tiên đã diễn ra giống hệt một chế độ độc tài và hắc ám hơn nhiều so với hầu hết trường hợp tương tự mà tôi biết khi nói đến sự thoái trào của nền dân chủ.”
Chiến thuật đối phó tư pháp của Trump
Không chỉ cá nhân Trump, những người trong bộ máy chính quyền của ông cũng đối đầu trực diện chống đối tư pháp. “Các chánh án không được phép kiểm soát quyền lực hợp pháp của nhánh hành pháp” – Phó Tổng Thống JD Vance nói.
Trả lời phỏng vấn chương trình “Fox & Friends,” Tom Homan, người được Trump giao nhiệm vụ kiểm soát biên giới, nói “Tôi cóc quan tâm bọn chánh án nghĩ gì; tôi cóc quan tâm đám cánh tả nghĩ gì” (“I don’t care what the judges think. I don’t care what the Left thinks”).
Điều cực kỳ nguy hiểm đe dọa nghiêm trọng cơ chế tam quyền phân lập là, Trump nói riêng và MAGA nói chung, đang làm nhẹ đi vai trò của tư pháp. Một chiến dịch tấn công tư pháp đang được thực hiện trên toàn quốc.
Đầu Tháng Hai, sau khi Chánh Án Carl Nichols (do Trump bổ nhiệm) ra lệnh tạm chặn việc chính quyền buộc hàng nghìn nhân viên tại Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế Hoa Kỳ (USAID) nghỉ việc, tài khoản Catturd trên X (nổi tiếng cực hữu, có 3.6 triệu người theo dõi) lên tiếng rằng “chánh án không phải là tổng thống. Lờ nó đi. Tống cổ hết bọn chúng đi. Cứ tiếp tục làm đi.”
Hôm sau, khi một chánh án khác chặn Bộ Hiệu Quả Chính Phủ (DOGE) truy nhập vào các hồ sơ của Bộ Tài Chính, tài khoản bảo thủ @amuse (có hơn nửa triệu người theo dõi) cáo buộc Chánh Án Paul A. Engelmayer tội gieo mầm kích động “một cuộc đảo chính” nhằm “chống lại một chính phủ dân cử.” Phát biểu này được 25,000 lượt chia sẻ, trong đó có Elon Musk, và gần 20 triệu lượt xem.
Một cách tổng quát, làm mất uy tín tòa án nói riêng và tư pháp nói chung đang là chiến thuật của MAGA. Việc làm giảm lòng tin vào tòa án gây tổn hại đáng kể đến quyền lực của các chánh án, vì họ, trong thực tế, không có khả năng thực thi các phán quyết của mình.
Chính quyền Trump đang đẩy mạnh luồng dư luận nhằm tạo nên suy nghĩ rằng tổng thống phải có quyền tuyệt đối; và các chánh án, chứ không phải chính quyền, đang hành động vi hiến và cần phải bị tống khứ. Điều này chẳng khác gì mô hình cai trị của các nước độc tài, những nơi mà chính quyền hành động theo cách “tao là luật và luật là tao.”
Renee Hobbs, giáo sư nghiên cứu truyền thông tại Đại Học Rhode Island, nhắc lại, từ xa xưa, người Hy Lạp cổ đại đã biết rằng sự lặp đi lặp lại cuối cùng thường mang đến sự hài lòng chấp nhận như một lẽ tất yếu. Thập niên 1970, giới tâm lý học cũng chứng minh rằng khi nghe một thông điệp sai nhiều lần, người ta dần tin rằng điều đó là đúng. Thời điểm hiện tại, những kẻ bảo thủ cực hữu MAGA đang ra sức làm điều đó. Họ nhai đi nhai lại rằng việc các chánh án ra phán quyết chống lại sắc lệnh tổng thống là hành động vi hiến, dù đó mới thật sự là hành động thượng tôn pháp luật ở một đất nước dân chủ tôn trọng luật pháp.
Suốt hạ tuần Tháng Ba, các chính trị gia cánh hữu và thành phần MAGA có sức ảnh hưởng đã đăng hàng trăm bài quy chụp và phỉ báng tư pháp, tăng gấp bảy so với một tuần trước đó và tăng vọt so với thời điểm Trump nhậm chức (dẫn lại từ The Washington Post ngày 21 Tháng Ba). Riêng Elon Musk, đương sự đã đăng hoặc đăng lại các lời kêu gọi luận tội chánh án hơn 40 lần trong hai tháng qua.
Bánh xe công lý đang bị vấp nhiều mô gập ghềnh mà Trump và cả bộ máy chính quyền của ông đang tạo ra. Richard Pildes, giáo sư luật Hiến Pháp thuộc Trường Luật NYU, nói “Tôi cho rằng, chúng ta đang ở rất gần một cuộc khủng hoảng Hiến Pháp. Có lẽ chúng ta đang nhảy múa trên bờ vực của một cuộc khủng hoảng Hiến Pháp” (ABC News, ngày 21 Tháng Ba).
Ngày 20 Tháng Ba, một lần nữa, Trump yêu cầu Tối Cao Pháp Viện hạn chế khả năng của các chánh án liên bang trong việc ban hành lệnh cấm nhằm vào các sắc lệnh hành pháp của ông.
“HÃY DỪNG CÁC LỆNH CẤM TRÊN TOÀN QUỐC NGAY BÂY GIỜ, TRƯỚC KHI QUÁ MUỘN,” Trump viết trên Truth Social. “Nếu Chánh án Roberts và Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ không khắc phục tình hình độc hại và chưa từng có này NGAY LẬP TỨC, thì đất nước chúng ta sẽ gặp rắc rối rất nghiêm trọng!”
Ngày 13 Tháng Ba, nhóm luật sư đại diện chính quyền Trump đã yêu cầu các chánh án thu hẹp rào cản tư pháp nhằm vào sắc lệnh của Trump liên quan quyền công dân theo nơi sinh. Bộ Tư Pháp của Trump cũng thách thức ba lệnh cấm áp dụng trên toàn quốc được ban ra bởi các chánh án liên bang tại tiểu bang Washington, Massachusetts và Maryland.
Ngày 20 Tháng Ba, Thượng Nghị Sĩ Josh Hawley (GOP, Missouri), thành viên Ủy Ban Tư Pháp Thượng Viện, cho biết ông sẽ đưa ra dự luật nhằm hạn chế những gì ông gọi là “lạm dụng quyền tư pháp một cách trắng trợn” của các tòa án khi họ ngáng đường chương trình nghị sự của Trump.
“Các chánh án đã ban hành số lượng KỶ LỤC các lệnh cấm toàn quốc đối với chính quyền Trump – một sự lạm dụng quyền tư pháp một cách trắng trợn. Tôi sẽ đưa ra luật để chấm dứt sự lạm dụng này mãi mãi,” Josh Hawley đăng trên X (Twitter). Một thượng nghị sĩ Mỹ giờ đây lại xem thường luật pháp và công lý thì có thể nói nền dân chủ Mỹ đang bị lở loét nhiều như thế nào. [kn]
