Nguyễn Đăng Khoa
Tôi hoàn toàn không nghi ngờ gì về việc nếu như được lựa chọn những bối cảnh không gian, thời gian một cách cụ thể thì âm nhạc, như những viên đạn vô hình, có khả năng bắn phá cõi lòng chúng ta.
Chẳng hạn, ngày đó, khi tôi mười tám, gặp gỡ những vết thương mới mẻ trong cuộc đời, tôi đi ra phố, quán nhỏ, anh ca sĩ, vô tình thôi, hát một bài nhạc Trịnh Công Sơn: “Ngày xuân bước chân người rất nh . Mùa xuân đã qua bao giờ…” Lạ lùng, tôi đổ, từng dòng, như thác.
Chẳng hạn, khi tôi già đi, ba mươi năm nữa, thôi, chưa đủ, bốn mươi năm nữa nhé! Mà nếu ai đó bâng quơ đi ngang nhà, hát nhạc Phạm Duy giăng vào thơ Phạm Thiên Thư “Em tan trường về, đường mưa nho nhỏ…” thì hẳn rằng, tôi, sẽ lại được là tôi, hai mươi tuổi, hoặc ít hơn, số tuổi nào đó đủ để biết chọn những đóa hoa lòng đẹp nhất, loại hoa bất tử, chỉ một người trao và một người nhận là nhìn thấy được, cầm nắm được, nó không biết tàn. Thế rồi, tôi mang đến, đi theo đường dài, chỉ để tặng em. Em im lặng, mỉm cười, bụi đỏ lấm ngày tôi.
Tỉ dụ như vậy.
Hôm nay, tôi nằm mơ một giấc dài, muốn chạy ngay lên đồi, nằm nghe Lê Uyên Phương. Đó chính xác là những con đồi Đà Lạt. Sẽ có nhiều người đồng ý với tôi, đó là nơi có một khí quyển lý tưởng để trốn tránh dễ dàng nhất mọi biến cố của cuộc đời.
“Một ngày nào dưới mưa
Một ngày nào phố khuya
Lòng còn nồng, tình sáng ánh môi
Biết vui mà thôi
Em ơi, nắng lưng đồi…”
(Trích ca khúc Còn nắng trên đồi – Lê Uyên Phương)
Khá dài dòng, nếu ai đó, muốn kể cho ai về âm nhạc Lê Uyên Phương, vì người ta đều phải lược trích lại đôi dòng về cuộc đời ông. Vì âm nhạc, và cuộc đời ông, dích dắc với nhau, lồng trong mối dây đó, là hình ảnh ca sĩ Lê Uyên, người thắp sao trời.
Cố nhạc sĩ Lê Uyên Phương (1941-1999) tên thật là Lê Minh Lập, những rắc rối trong thay đổi hộ tịch đã cho ông một cái tên khác là Lê Văn Lộc. Về nghệ danh Lê Uyên Phương, thì Lê – là họ của ông, Uyên – là tên người yêu đầu của ông, mối tình sầu muộn của ông trong ca khúc đầu tay “Buồn đến bao giờ.” Còn Phương – được lấy từ tên mẹ ông – bà Công Tôn Nữ Phương Nhi. Ông là thầy giáo dạy triết, và âm nhạc. Có một điều cần nhắc đến, là trên tay và chân của ông có những cục bướu nhỏ, nên người ta đồn đoán là ông bị ung thư xương, có thể ra đi bất cứ lúc nào. Nỗi lo sợ, niềm mặc cảm đó ngăn cấm ông đến với bất kỳ cô gái nào, cho đến khi gặp gỡ một tiểu thư, với cái tên rất đài các là Lâm Phúc Anh.
Cô nữ sinh này đã là nguồn cơn cho một ca khúc nổi tiếng bậc nhất trong sự nghiệp của chàng nhạc sĩ. Khi cô bị gia đình ngăn cấm, không cho đến với ông, ông đã xuất thần viết ra một ca khúc mà cho đến giờ, bao thế hệ ca sĩ đã rưng rưng khi hát bên trên sân khấu. Bên dưới khán phòng, chắc chắn hai phần ba khán giả hẳn phải xúc động đến “nổi da gà.” Ca khúc này quá đặc biệt và quá bùng cháy.
“Ngày em thắp sao trời
Chờ trăng gió lên khơi
Mà mưa bão tơi bời
Một ngày mưa bão không rơi
Trên đôi vai thanh xuân
Ướp hôn nồng bên gối đắm say
Ánh sao trời theo gió rụng rơi đầy
Cùng rót bao nhiêu ngày hoang
Cùng đếm bao nhiêu mộng tàn
Ru người yêu dấu trong vùng trời đêm
(Trích ca khúc “Dạ khúc cho tình nhân” – Lê Uyên Phương)
Cô nữ sinh duyên dáng Lâm Phúc Anh (tức danh ca Lê Uyên sau này) đã rất khác với rất nhiều tiểu thư an phận với định mệnh thời bấy giờ, tức là, có những chọn lựa dễ dàng, se duyên cùng những anh chồng nếu không giàu sang thì chí ít – lành lặn. Lâm Phúc Anh có một đôi mắt sắc như dao cau, không biết cái sắc bén, quyết liệt, nung lửa đó có liên quan gì đến lựa chọn của cô khi cãi lời gia đình, để yêu Lê Uyên Phương, yêu cả những đau đớn tương lai về căn bệnh chưa biết có hiểm nghèo hay không của ông. Tình yêu đó, là bồng bột, hay dũng cảm, thuận tình, thì tùy người đời định liệu, chỉ biết rằng, tình yêu lớn đó, đã là động lực để nhạc sĩ Lê Uyên Phương cho ra đời hàng loạt ca khúc đóng vai trò thay đổi diện mạo của âm nhạc lãng mạn thời bấy giờ, những năm 1970. Mặc dù, dĩ nhiên, xét ở khía cạnh riêng tư mà nói, thì đó là những tình ca-của-riêng, cho-riêng hai con người ấy, mà thôi.
“Như hoa đem tin ngày buồn
Như chim đau quên mùa xuân
Còn trong hôn mê buồn tênh
Lê mãi những bước ê chề
Xin cho thương em thật lòng
Còn có khi lòng thôi giá băng
Cho em môi hôn vội vàng
Cho em quen ân tình sâu
Dù em không mong dài lâu
Xin cất lấy ước mơ đầu
Cho tôi yêu em nồng nàn
Dù tháng năm buồn vui bàng hoàng”
(Trích ca khúc “Tình khúc cho em” – Lê Uyên Phương)
Ám ảnh lớn nhất của thế hệ thanh niên ở đô thị miền Nam thập niên 1960-1970 không gì khác ngoài ám ảnh cái chết. Đôi lứa thương nhau thì ám ảnh đó lại cộng hưởng thêm nỗi sợ hãi chia lìa. Cho nên chúng ta mới thấy họ cho nhau “môi hôn vội vàng” và “yêu nồng nàn” ráo riết, dồn dã là vì vậy. Đặc biệt, họ xác định rất rõ tháng năm ở đó là những “tháng năm bàng hoàng” – dù không muốn nhưng vẫn phải trải qua. Họ sống đúng nghĩa cho từng ngày, cho hôm nay và “không mong dài lâu” (không dám mong dài lâu).
Tập ca khúc “Khi loài thú xa nhau” ấn bản năm 1970 đã là một cú xoay đồng hồ thời gian trong mơ tưởng (và ảo tưởng) của Lê Uyên Phương về căn nguyên nguồn gốc hoang dã của loài người. Dĩ nhiên, một cách hoàn toàn không cụ thể, bầu không khí trong âm nhạc Lê Uyên Phương là rất hồng hoang, bao gồm dục tính, kêu gọi tuổi trẻ sử dụng lạc cảm chữa lành những vết thương tinh thần.
“Em ơi quên đi bao nhiêu xót xa
Những chiều thiết tha bên nhau
Em ơi xin em, xin em nói yêu đương đậm đà
Để rồi ngày mai cách xa…
Em ơi chim bay mang theo chút hơi nắng tàn dấu trong tim son
Em ơi xin em, xin em dấu trong cơn nghẹn ngào
Những chiều buồn mưa lẻ loi
Anh ơi như chim say mê có khi rã rời cánh nhung thôi bay
Anh ơi xin anh, xin anh lúc chân mây mệt nhoài
Trở về lồng êm thân ái…”
(Trích ca khúc “Lời gọi chân mây” – Lê Uyên Phương)
Những tình khúc Lê Uyên Phương, chịu ảnh hưởng rất mạnh của chủ nghĩa hiện sinh (Existentialism). Chủ nghĩa xuất phát từ Tây phương này rất quan tâm đến những đau khổ của con người trước những phi lý, buồn chán (đến Buồn nôn – J.P.Sartre) của đời sống đơn điệu. Ông cũng thể hiện những đề kháng, những giải pháp cho hiện thực bằng âm nhạc. Nhạc của ông chính là những đợt nắng mới, sáng choang, rực rỡ, kể cả đau thương – cũng là những đau thương biết nói, biết đối thoại, biết hy vọng:
“Giờ này còn gần nhau, gần thắm thiết trong mối sầu
Gần bối rối biên giới từ lòng đau.
Giờ này còn cầm tay, cầm chắc mối duyên bẽ bàng
Cầm chắc mắt môi ngỡ ngàng
Cầm giá buốt thương đau, ngày mai ta không còn thấy nhau.
(Trích ca khúc “Cho lần cuối” – Lê Uyên Phương)
Albert Camus từng nói: “Thế giới không có tình yêu là thế giới đã chết.” Thế giới âm nhạc của Lê Uyên Phương sống động bởi tình yêu. Đâu đâu cũng thấy tình yêu hiện diện, rạo rực, dường như Lê Uyên Phương không thể ngừng nói về tình yêu.
“Trên trời có mây sau cành lá xanh
Mây bay từng đàn, lá thắm hoa tươi
Em ơi, ngày buồn sẽ chóng qua đi
Hãy ngồi xuống đây hôn nhau lần này
Hãy ngồi xuống đây cho nhau lần này
Hãy ngồi xuống đây chia tay lần này…”
(Trích ca khúc “Hãy ngồi xuống đây” – Lê Uyên Phương)
Đó là những “chansons de sanglot” – những khúc ca nức nở – theo nhận định của nhạc sĩ Cung Tiến. Đó là những giọt nước mắt nhỏ xuống để lau khô, những cái nhìn thẳng, không trốn tránh vào những chông chênh của tình yêu, những âu lo, những yêu thương chớm nở đã chóng sợ tàn phai:
“Theo em xuống phố trưa nay đang còn chất ngất cơn say
Theo em bước xuống cơn đau, bên ngoài nắng đã lên mau
Cho nhau hết những mê say, cho nhau hết cả chua cay
Cho nhau chất hết thơ ngây, trên cánh môi say
Trên những đôi tay, trên ngón chân bước về tình buồn…”
(Trích ca khúc “Vũng lầy của chúng ta” – Lê Uyên Phương)
Có những cuộc gặp gỡ định mệnh, có những con người định mệnh, mà số phận yêu cầu chúng ta phải gặp gỡ, phải nhớ hoài. Thế thì, với Lê Uyên Phương – Lê Minh Lập – Lê Văn Lộc, đó là ca sĩ Lê Uyên – Lâm Phúc Anh (cô lấy nghệ danh theo hai chữ đầu của Lê Uyên Phương). Cho nên mới có hai từ thường được sử dụng để nói về dòng nhạc này là Lê Uyên Phương và Lê Uyên & Phương. Tôi thích nhắc đến từ Lê Uyên & Phương – hai người. Bởi không có Lâm Phúc Anh – Lê Uyên thì chắc hẳn nhạc sĩ Lê Uyên Phương sẽ không có một tình yêu đích thực để phụng hiến, và dĩ nhiên, chắc có lẽ chúng ta sẽ không có mấy chục ca khúc để đời, nằm lại mãi trong những nhạc tập Khi loài thú xa nhau, Yêu nhau khi còn thơ…
Tất cả những điều đó, đều bắt nguồn từ tình yêu, nơi mà ngày đó, hai người họ đã ngồi lại bên nhau, hát rằng:
“Hãy ngồi xuống đây
Bên con vực này
Ngó xuống thương đau…“/.