Mai Phi Long/Người Việt (tổng hợp)
LOS ANGELES, California (NV) – Dù kết quả bầu cử sơ bộ tại tiểu bang California chưa được công bố đầy đủ sau ngày bỏ phiếu Thứ Ba, 2 Tháng Sáu, Tổng Thống Donald Trump lập tức la toáng “có gian lận.” Ông nói các ứng cử viên Cộng Hòa đang “tụt xuống” vì “gian lận bầu cử.” Khi phóng viên Kristen Welker, phụ trách chương trình “Meet The Press” của NBC, hỏi ông có bằng chứng gì hay không, ông chủ Mar-a-Lago chỉ trả lời: “All I have to do is look” đại ý là “chỉ cần nhìn là thấy.” Sau đó, ông “lên lớp” mắng phóng viên, chương trình, nhà đài, rồi tháo microphone cho rớt xuống đất, bỏ ra khỏi cuộc phỏng vấn, tạo ra một làn sóng chỉ trích về tư cách của một tổng thống.
Đây không phải lần đầu tiên nước Mỹ nghe kiểu nói như thế. Năm 2020, ông Trump liên tục nói bầu cử bị đánh cắp, nhưng các tòa án, giới chức bầu cử tại nhiều tiểu bang, và ngay cả giới chức trong chính quyền của ông cũng khẳng định không tìm thấy bằng chứng đủ để đảo ngược kết quả.
Điều đáng chú ý là ngay cả ông Steve Hilton, ứng cử viên Cộng Hoà được Tổng Thống Trump hậu thuẫn trong cuộc đua tranh chức thống đốc tiểu bang California, cũng không hùa theo cáo buộc “bầu cử gian lận” của ông chủ Mar-a-Lago. Trong cuộc phỏng vấn với CNN, ông Hilton bày tỏ thất vọng với tốc độ kiểm phiếu và cho rằng hệ thống có nhiều vấn đề cần sửa. Khi được hỏi về cáo buộc gian lận, ông nói rõ ràng rằng nhóm của ông theo dõi rất sát, các luật sư sẵn sàng, nhưng “chưa thấy gì” đủ để can thiệp.
Xin lưu ý: Nếu có người được lợi trực tiếp từ cáo buộc gian lận bầu cử ở California, đó phải là ứng cử viên Hilton. Nhưng ông này lại không tán đồng với lời lẽ của “tông tông.”
Tạp chí Times dẫn nghiên cứu của Viện Brookings nói gian lận phiếu qua thư chỉ khoảng 0.000043% có nghĩa là chỉ có 4 vụ trên 10 triệu phiếu.
Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở việc có ai che giấu bằng chứng. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người không hiểu tiến trình đếm phiếu ở California, nên dễ bị dẫn dụ vào chiêu tuyên truyền chính trị đơn giản là hễ “kết quả không theo ý muốn thì gọi là gian lận.”
Phải hiểu luật, hiểu cách tiểu bang California nhận phiếu, kiểm phiếu, và chứng nhận phiếu trước khi công bố để thấy luận điệu “gian lận bầu cử” không có nền tảng căn bản.
Quy mô to lớn của California làm chậm quy trình nhưng không hề bất thường
California không phải là một tiểu bang nhỏ với vài trăm ngàn cử tri. Đây là tiểu bang đông dân nhất nước Mỹ, có 58 quận hạt (county), hơn 23 triệu cử tri ghi danh, theo tạp chí Christian Science Monitor.
Mỗi quận hạt có văn phòng bầu cử riêng, nhân sự riêng, hệ thống tiếp nhận phiếu riêng, tốc độ giải quyết riêng, và số lượng phiếu khác nhau. Một quận hạt vùng nông thôn nhỏ không có cùng khối lượng công việc với Los Angeles County, Orange County, San Diego County, hoặc Santa Clara County.
Vì vậy, khi nói “California vẫn đang đếm phiếu,” điều đó không có nghĩa là một nhóm người ở Sacramento đang ngồi đếm chậm. Thực tế là 58 hệ thống bầu cử ở các quận hạt đang đồng thời giải quyết đếm phiếu, kiểm tra chữ ký, xác minh tính hợp pháp, kiểm các phiếu tạm thời, giải quyết các phiếu qua thư đến trễ nhưng hợp lệ, rồi báo cáo lên Bộ Hành Chính tiểu bang.
Ở một tiểu bang có quy mô như vậy, sự chậm chạp không phải là dấu hiệu bất thường mà là hệ quả tự nhiên của kích thước, dân số, luật lệ, và số lượng phiếu.
80% phiếu qua thư: Tiện cho cử tri, chậm cho kiểm phiếu
California gửi phiếu qua thư cho mọi cử tri ghi danh. Điều này giúp dân chúng dễ tham gia bầu cử hơn từ người đi làm nhiều giờ, người già, người khuyết tật, người không có phương tiện, sinh viên đang đi học đến những người không thể đến phòng phiếu đúng ngày đều không bị mất quyền đầu phiếu.
Khoảng 80% phiếu bầu tại California được bỏ qua thư (khoảng 18.5 triệu phiếu). Điều này tạo ra một hệ thống rất tiện lợi cho cử tri, nhưng lại đòi hỏi thời gian kiểm tra kỹ lưỡng hơn nhiều so với bỏ phiếu trực tiếp tại phòng phiếu.
Khi một người bỏ phiếu trực tiếp, nhiều khâu xác minh được làm ngay tại chỗ. Nhưng với phiếu qua thư, văn phòng bầu cử quận hạt phải nhận phong bì, phân loại, xác nhận cử tri, đối chiếu chữ ký trên phong bì với chữ ký trong hồ sơ, giải quyết những phiếu bị thiếu chữ ký hoặc chữ ký không khớp, rồi mới đưa vào tiến trình đếm phiếu. Nếu chữ ký không khớp, cử tri có quyền được thông báo và có thời gian sửa lỗi.
Chính chỗ này làm nhiều người hiểu lầm. Một người nhìn từ bên ngoài có thể nói: “Tại sao bầu xong rồi mà còn đếm?” Nhưng theo luật California, một lá phiếu qua thư vẫn hợp lệ nếu được đóng dấu bưu điện trước hoặc trong ngày bầu cử và đến văn phòng bầu cử trong vòng bảy ngày sau đó. Nói cách khác, khi các phòng phiếu đóng cửa vào tối ngày bầu cử chưa phải là lúc California có toàn bộ số phiếu hợp lệ trong tay.
‘Red Mirage,’ ảo giác thắng sớm của phe Cộng Hòa
Trong nhiều năm gần đây, cử tri Dân Chủ có khuynh hướng bỏ phiếu bằng thư nhiều hơn cử tri Cộng Hòa. Ngược lại, cử tri Cộng Hòa thường có tỉ lệ đi bầu trực tiếp cao hơn.
Điều này tạo ra hiện tượng các nhà phân tích gọi là “red mirage” (ảo ảnh đỏ) có nghĩa là lúc đầu, khi phiếu trực tiếp hoặc một phần phiếu sớm được báo cáo, ứng cử viên Cộng Hòa có thể dẫn trước. Sau đó, khi phiếu qua thư tiếp tục được xác minh và đếm, kết quả có thể nghiêng về phía Dân Chủ, theo tạp chí Times.
Cuộc đua thống đốc California cho thấy điều này rất rõ. Trong giai đoạn đầu, ứng cử viên Hilton của Cộng Hòa có lúc dẫn đầu hoặc ở vị trí rất vững.
Theo số liệu được BBC ghi nhận khi khoảng 56% phiếu được đếm, ông Hilton có 27.6%, các ứng viên Dân Chủ như Xavier Becerra có 25.6%, và Tom Steyer có 19.8%. Sau đó, khi thêm phiếu qua thư được kiểm và đếm, ông Becerra vượt lên và giành vé vào “vòng nhì,” bầu vào ngày 3 Tháng Mười Một. Trong khi đó, ông Hilton và ông Steyer cạnh tranh vị trí thứ nhì. Theo kết quả được công bố hôm Thứ Ba, 9 Tháng Sáu, ông Becerra đứng đầu với 27.7%, ông Hilton là 25.1%, và ông Steyer là 22.4%.
Theo luật California, hai người nhiều phiếu nhất, bất kể thuộc đảng nào, sẽ tranh cử “vòng nhì.”
Với hiểu biết về việc đếm phiếu bầu qua thư, những tuyên truyền cho rằng “gian lận đếm phiếu” nên ứng cử viên Cộng Hòa thiệt thòi là những tố cáo mang tính khẩu hiệu chính trị hơn là giá trị lá phiếu thật sự.
Ứng cử viên Cộng Hòa nhận phiếu nhiều hơn tỉ lệ cử tri theo đảng
Nhìn vào thống kê cử tri theo tỉ lệ đảng phái, ứng cử viên Cộng Hòa nhận số phiếu theo đúng tỉ lệ cử tri của họ hoặc thậm chí nhiều hơn.
Theo thống kê cử tri của Bộ Hành Chính California, tính đến ngày 18 Tháng Năm, California có 23,155,447 cử tri ghi danh. Trong đó cử tri Dân Chủ chiếm 44.9%, Cộng Hòa chiếm 24.96%, không đảng phái (NPP) chiếm 22.82%. Nếu so với tỉ lệ đó, việc ông Steve Hilton nhận khoảng 25% đến hơn 27% số phiếu trong các giai đoạn kiểm phiếu không hề cho thấy đảng Cộng Hòa bị “ém” xuống dưới sức mạnh thật sự của họ. Ngược lại, tỉ lệ phiếu của ông Hilton còn gần bằng hoặc cao hơn tỉ lệ ghi danh cử tri Cộng Hòa toàn tiểu bang.
Khi nhìn vào cuộc đua thị trưởng Los Angeles biểu hiện cử tri Cộng Hòa nhận nhiều phiếu hơn tỉ lệ cử tri của họ càng thêm rõ rệt.
Thành phố Los Angeles có khoảng 2.2 triệu cử tri ghi danh hợp pháp (trong khi tổng số cử tri toàn Los Angeles County là gần 5.9 triệu người). Đảng Dân chủ (DEM): Chiếm thế áp đảo tuyệt đối với khoảng 58% – 60% lượng cử tri ghi danh. Không đảng phái/Cử tri độc lập (NPP): Chiếm khoảng 24% – 25%. Đảng Cộng Hòa (REP): Chiếm tỉ lệ rất thấp, vào khoảng 10% – 11%.
Trong cuộc đua thị trưởng Los Angeles hiện tại, bà Karen Bass, thị trưởng đương nhiệm, thuộc đảng Dân Chủ, dẫn đầu vòng sơ bộ với 34.3%. Người về nhì là Nghị Viên Nithya Raman, cũng thuộc Dân Chủ, đạt số phiếu là 28.5%. Còn ông Spencer Pratt (NPP), được Tổng Thống Trump ủng hộ, đứng thứ ba với 25.85%. Thoạt đầu, ông Pratt chỉ bám theo bà Bass, nhưng về sau bà Raman vượt lên, đứng hạng nhì, đẩy ông Pratt xuống hạng ba.
Khi chú ý kỹ vào tỉ lệ cử tri thì là phiếu của ông Pratt (25.85%) có vượt quá con số cử tri tự nhận mình là đảng Cộng Hòa. Thống kê cho thấy, ở thành phố Los Angeles, cử tri Dân Chủ chiếm 58-60%, NPP là 24-25%, và Cộng Hòa chỉ có tối đa là 11%.
Cần ghi nhận rằng Los Angeles County có gần 6 triệu cử tri ghi danh, đông hơn dân số cử tri của nhiều tiểu bang khác. Một khu vực lớn như vậy, với khối lượng phiếu bầu qua thư rất lớn, không thể đòi hỏi kết quả cuối cùng trong một đêm như một thị trấn nhỏ.
Dĩ nhiên, không thể so sánh hoàn toàn một cách máy móc giữa tỉ lệ ghi danh đảng phái và tỉ lệ phiếu của một ứng cử viên. California dùng hệ thống “jungle primary,” tức là bất cứ ai cũng có thể ra ứng cử, hai người có phiếu cao nhất vào vòng sau bất kể đảng phái. Cử tri NPP có thể chọn bất kỳ ứng cử viên nào. Một số cử tri Dân Chủ có thể chọn ứng cử viên Cộng Hòa và ngược lại. Tuy nhiên, so sánh căn bản này cho thấy cáo buộc “Cộng Hoà đang bị lấy mất phiếu” không đứng vững nếu chỉ dựa vào số phần trăm lá phiếu.
Kết luận: Đếm chậm không phải là gian lận
California có vấn đề đếm phiếu chậm gây mất kiên nhẫn, tạo khoảng trống cho tin giả lan tràn, và làm công chúng khó theo dõi kết quả. Đây là điểm cần cải tổ.
Nhưng cáo buộc gian lận không bằng chứng không phải cải tổ. Đó là tấn công vào lòng tin bầu cử. Khi một chính trị gia biết công chúng không hiểu rõ luật bầu cử, rồi lợi dụng sự thiếu hiểu biết đó để gieo nghi ngờ, vấn đề không còn là đếm phiếu. Vấn đề là đạo đức chính trị.
California đếm phiếu chậm vì ba nguyên nhân chính: Tỉ lệ bỏ phiếu bằng thư rất cao, luật cho phép nhận phiếu hợp lệ sau ngày bầu cử nếu được đóng dấu đúng hạn, và tiến trình kiểm chữ ký cũng như sửa lỗi được thiết kế để bảo vệ từng lá phiếu, bảo vệ quyền bỏ phiếu của từng cử tri. “Dân chủ đến thế là cùng!”
Một hệ thống đếm phiếu chậm chưa chắc là hệ thống gian lận. Một hệ thống đếm quá nhanh bằng cách bỏ qua kiểm chứng mới đáng sợ hơn.
California có thể cần đếm nhanh hơn. Nhưng muốn kết luận California gian lận, cần bằng chứng. Cho đến lúc này, ông Trump chưa “có” bằng chứng đó. [đ.d.]
