Trúc Phương /Người Việt
Năm mươi năm sau khi ra đời, dường như tiểu luận “The Basic Laws of Human Stupidity” không phải được viết cho thế hệ cách đây nửa thế kỷ mà cho thời đại ngày nay. Tác giả tiểu luận là sử gia kinh tế lừng danh người Ý, Carlo Cipolla (1922-2000, từng dạy nhiều năm tại Đại Học California, Berkeley). Nếu còn sống, Cipolla hẳn chẳng cần phải “update” thêm gì. Tất cả vẫn đúng y như những gì ông viết vào năm 1976.
Khi ngu ngốc “lên ngôi”
Trên tờ The New Republic, nhà bình luận Ross Rosenfeld viết:
“Ngày nay, khi chứng kiến một trong những cuộc chiến ngu ngốc nhất lịch sử tại Iran; một bộ trưởng Y Tế và Dịch Vụ Nhân Sinh bất tài góp phần làm bùng phát trở lại bệnh sởi và bại liệt; một đảng Cộng Hòa mà trong đó chỉ 20% coi vụ tấn công Điện Capitol ngày 6 Tháng Giêng là vụ nổi dậy bạo lực trong khi 71% phủ nhận chiến thắng của Joe Biden trong cuộc bầu cử 2020; cùng một chính quyền từ chối quản lý công nghiệp AI và tiền mã hóa – những thứ đe dọa sự an toàn và thịnh vượng kinh tế của tất cả mọi người – thì nhận định của Cipolla vẫn còn nguyên giá trị như khi ông lần đầu đưa ra quyển “The Basic Laws of Human Stupidity…”
Từng chứng kiến chủ nghĩa phát xít, Giáo Sư Carlo Cipolla muốn tìm hiểu lý do tại sao vô số hành động ngu ngốc vẫn có thể xảy ra trong các xã hội tiến bộ. Cipolla dành cả cuộc đời để nghiên cứu những biến thiên và thăng trầm lịch sử: Những giai đoạn thịnh suy, những đỉnh cao hào hùng và những sụp đổ thảm khốc. Quan sát lịch sử trên bình diện rộng với các sắc thái kinh tế-xã hội, cùng lúc ông xem xét những cá nhân đã định hình nên một thời đại lịch sử cụ thể. Trong phần mở đầu “The Basic Laws of Human Stupidity,” Cipolla viết:
“Ngay lúc này, tôi muốn nhấn mạnh rằng cuốn sách nhỏ này hoàn toàn không phải là sản phẩm của thái độ hoài nghi yếm thế hay tư tưởng buông xuôi, thất bại… Trong thực tế, những trang viết sau đây là kết quả của một nỗ lực mang tính xây dựng nhằm nhận diện, thấu hiểu và từ đó có thể vô hiệu hóa một trong những thế lực đen tối mạnh mẽ nhất đang cản trở sự phát triển phúc lợi và hạnh phúc nhân loại.”
Như đã biết, sự ngu ngốc không gắn liền với chỉ số IQ – như sự đần độn; hay khả năng đánh giá rủi ro – như sự khờ khạo. Ngu ngốc là một hành động, được định nghĩa bởi hệ quả mà nó mang lại. Một giáo sư đoạt Nobel cũng có thể hành động ngu ngốc. Một đứa trẻ 5 tuổi cũng có thể hành động ngu ngốc. Tất cả chúng ta đều có thể hành động ngu ngốc. Tuy nhiên, hành động ngu ngốc của một đứa trẻ khác với hành động ngu ngốc của một kẻ đang ngồi ghế nguyên thủ.
Lý thuyết Carlo Cipolla dựa trên năm quy luật:
1-Con người luôn luôn và không thể tránh khỏi việc đánh giá thấp số lượng những kẻ ngu ngốc đang tồn tại quanh mình.
2-Việc một người có phải là kẻ ngu ngốc hay không hoàn toàn không liên quan đến bất kỳ đặc điểm nào khác của người ấy.
3-Một kẻ ngu ngốc là người gây thiệt hại cho một người khác hoặc cho một nhóm người khác, trong khi bản thân hắn chẳng thu được lợi ích gì, thậm chí còn có thể tự chuốc lấy thiệt hại.
4-Những người không ngu ngốc luôn đánh giá thấp sức tàn phá của những kẻ ngu ngốc. Đặc biệt, họ liên tục quên rằng, trong mọi thời điểm, mọi nơi và dưới bất kỳ hoàn cảnh nào, giao du hoặc hợp tác với những kẻ ngu ngốc chắc chắn là một sai lầm phải trả giá đắt.
5-Kẻ ngu ngốc là loại người nguy hiểm nhất. Kẻ ngu ngốc còn nguy hiểm hơn cả tên cướp.
Cipolla nhấn mạnh sự ngu ngốc không liên quan đến các phẩm chất trí tuệ hay đạo đức. Nó không phụ thuộc vào các đặc điểm như sự giàu có, trình độ học vấn hay địa vị xã hội. Điều đó có nghĩa một ông tiến sĩ vẫn có thể là kẻ ngốc, hay nói chính xác hơn là ông ta có những cách hành xử mà chỉ kẻ ngốc mới làm.
Với cái nhìn Cipolla, kẻ vừa có quyền vừa có bằng cấp là những kẻ nguy hiểm nhất, vì hành động ngu ngốc của họ phát xuất từ niềm tin sai lệch rằng họ thực sự hiểu những gì đang nói hoặc đang làm. Cùng với năm quy luật trên, Carlo Cipolla chia con người thành bốn nhóm chính:
Nhóm “bất lực” (the helpless – những người có hành động gây hại cho bản thân nhưng mang lại lợi ích cho người khác); nhóm “thông minh” (the intelligent – những người có hành động mang lại lợi ích cho cả bản thân lẫn người khác); nhóm “kẻ cướp” (the bandits – những người làm giàu cho bản thân trong khi gây hại cho người khác); và nhóm “ngu ngốc” (the stupid – những người có hành động gây hại cho người khác nhưng chẳng mang lại bất kỳ lợi ích nào cho chính mình).
Cipolla phân tích, dù luôn biết xung quanh có không ít kẻ ngốc nhưng nhân loại luôn ngỡ ngàng trước thực tế lặp đi lặp lại rằng, có những người từng được “tưởng” là sáng suốt và thông minh hóa ra hành xử ngu ngốc một cách đáng kinh ngạc. Hơn nữa, cuộc sống con người luôn bị quấy rầy bởi kẻ ngốc – “những kẻ bất ngờ xuất hiện ở những nơi trớ trêu nhất và vào những thời điểm khó tin nhất.”
Cipolla cho rằng sự ngu ngốc là một biến số không đổi trong mọi quần thể dân cư. Mọi nhóm người, dù phân loại theo giới tính, chủng tộc, quốc tịch, trình độ học vấn hay thu nhập, đều có một tỷ lệ cố định những kẻ ngu ngốc. Có những giáo sư đại học ngu ngốc. Có những kẻ ngu ngốc tại Diễn Đàn Davos, Đại Hội Đồng Liên Hợp Quốc hoặc thậm chí “đâu đó” trong Tòa Bạch Ốc…
Ngu ngốc và vận mệnh quốc gia
Theo Carlo Cipolla, điều tai hại ở chỗ khi đám “đầu tôm” nắm quyền lực, họ làm tăng nguy cơ phá hoại theo cấp số nhân, bởi họ có sẵn các công cụ hủy diệt do người thông minh tạo ra, từ quân đội, hệ thống vũ khí, đòn bẩy tài chính đến sức ảnh hưởng truyền thông… Một khi tất cả nằm dưới sự chi phối của bọn vừa ngốc vừa bất lương, các thể chế được thiết lập để giám sát họ tất nhiên bị suy yếu. Một tên bộ trưởng Quốc Phòng dốt nát về chính sách xây dựng quốc phòng và củng cố an ninh quốc gia thì tai họa cho đất nước như thế nào là điều ai cũng có thể hình dung.
Điều trớ trêu là hệ thống chính trị dân chủ không có cách thức nào thật sự hiệu quả để chặn bọn ngốc lọt vào chính quyền. Cipolla viết: “Trong hệ thống dân chủ, tổng tuyển cử hóa ra lại là công cụ hiệu quả nhất để bảo đảm sự hiện diện thường trực những kẻ ngu ngốc trong hàng ngũ nắm quyền lực.”
Lý do thật dễ hiểu. Các chính trị gia, đặc biệt bọn mị dân, thường tranh thủ sự ủng hộ của những người ngu ngốc để duy trì quyền lực. Nếu tên đầu sỏ ngu ngốc và tham lam thì dưới trướng hắn luôn là một đám thậm chí ngu ngốc tệ hại hơn. Ngoài ra, lịch sử Đông Tây kim cổ cũng cho thấy có vô số chiến thắng bầu cử có được là nhờ lá phiếu của những cử tri ít học.
Chính Trump từng nói: “Chúng tôi đã thắng nhờ nhóm cử tri có trình độ học vấn thấp. Tôi yêu những người có trình độ học vấn thấp” (“we won with poorly educated. I love the poorly educated”).
Với những ai theo dõi thời sự, hẳn có thể biết nhóm The Good Liars với hai thành viên chính Jason Selvig và Davram Stiefler. Hoạt động từ năm 2011, The Good Liars vô cùng nổi tiếng trên các nền tảng mạng xã hội nhờ những video châm biếm được thực hiện từ các cuộc phỏng vấn trực tiếp ngoài đường phố (man-on-the-street). Họ thường chỉ đặt một câu hỏi và phát lại nguyên văn câu trả lời mà không bình luận gì thêm. Đối tượng phỏng vấn của họ là thành phần MAGA.
Xem các video phỏng vấn MAGA của The Good Liars, nhiều người chắc chắn bất ngờ đến mức không thể tin nổi, vì sự thiếu hiểu biết trầm trọng của “một nửa nước Mỹ bầu cho Trump.” Chẳng hạn, có người khẳng định Trái Đất hẳn nhiên phải “bằng phẳng,” rằng vấn đề súng đạn và bắn giết tràn lan chẳng có gì đáng sợ bởi số người bị giết bằng búa ở Mỹ nhiều hơn súng…
Có một bà, khi được hỏi rằng liệu có đúng là sẵn lòng làm bất cứ điều gì cho Trump, bà đoan chắc như thế. Khi được hỏi tiếp, vậy có đồng ý thay tã cho Trump – đáng lý hiểu ngay đó là câu hỏi mỉa mai liên quan tuổi tác và khả năng tự sinh hoạt của Trump, bà ấy vẫn hùng hồn dứt khoát trả lời rằng bà chắc chắn sẽ làm điều đó nếu Trump nhờ bà…
Trở lại với Carlo Cipolla. Ông kết luận, tại một quốc gia trên đà suy sụp, “người ta nhận thấy sự gia tăng đáng báo động số lượng những kẻ bất lương mang dáng dấp của sự ngu ngốc trong hàng ngũ những người nắm quyền…, và sự gia tăng cũng đáng báo động không kém về số lượng những cá nhân bất lực trong nhóm không nắm quyền lực… Sự thay đổi như vậy biến sự suy tàn trở thành điều chắc chắn. Và rồi đất nước sẽ lụn bại hoàn toàn.”
Nói cách khác, khi số bọn ngốc ngày càng nhan nhản trong chính quyền, khi người ngu ngốc đầy rẫy trong xã hội, trong khi số người bất lực chứng kiến tất cả điều đó cũng ngày càng tăng mà không thể làm gì để tống khứ bọn ngốc, thì số phận đất nước đó coi như mạt. [kn]
