Trần Doãn Nho
Ngày 10 Tháng Tám, 2026, trang Da Màu (https://damau.org/), một tạp chí mạng chuyên về văn học nghệ thuật của Văn Học Hải Ngoại, kỷ niệm hai mươi năm ngày thành lập. “Tiền thân” của trang này khởi đầu ở một tạp chí giấy: nguyệt san Thế Kỷ 21, do công ty Người Việt phát hành tại Little Saigon.
Một cách nhiệt tình, “Thư Tòa Soạn” số đặc biệt này viết:
“Trong số báo này, Thế Kỷ 21 trân trọng giới thiệu đến độc giả của mình công trình của Nguyễn Hương và Đặng Thơ Thơ trong việc tập hợp các bài viết về một chủ đề đặc biệt: Màu da và ngôn ngữ – Văn chương di dân Việt trong bối cảnh Hoa Kỳ. Nhìn chủ đề chuyên về văn chương cũng như số trang tăng lên đột ngột trong số này, chắc quý độc giả cũng cảm thấy một điều gì là lạ không giống như lệ thường của báo Thế Kỷ 21 (…) Các sáng tác, biên khảo, phỏng vấn…về chủ đề Màu Da và Ngôn Ngữ này sẽ giúp người tị nạn chúng ta biết rõ hơn vị trí văn hóa của mình đối với dòng chính, biết vai trò của tiếng Việt trong hiện tại và tương lai ra sao…(…) TK 21 rất vinh dự và sung sướng giới thiệu với bạn đọc số báo với một chủ đề nhiều ý nghĩa và được thực hiện một cách xuất sắc như thế này, và xin cám ơn các văn hữu Nguyễn Hương và Đặng Thơ Thơ.
Các tác giả cộng tác trong chủ đề này có: Trịnh Thanh Thủy, Đỗ Lê Anhđào (Anh Đào), Thường Quán, Phan Nhiên Hạo, Đinh Linh, Chân Phương, Lê Thị Thấm Vân, Quốc Bảo, Phạm Thị Ngọc, Đinh Từ Bích Thúy, Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Đỗ Kh., Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Christine Cao, Jenni Trang Lê, Đặng Thơ Thơ và Nguyễn Hương, tất cả đều là những khuôn mặt mới toanh, hoàn toàn khởi viết ở hải ngoại. Phong cách sáng tác (thơ, văn) cũng như lối thảo luận và các vấn đề đặt ra cũng mới toanh, mang dấu ấn các trào lưu văn hóa hiện đại, so với cung cách viết lách của những cây bút chịu ảnh hưởng của Văn Học Miền Nam trước đây.
Trang mạng Da Màu chính thức xuất hiện một năm sau vào ngày 10 Tháng Tám, 2006, nối bước với một số trang mạng có mặt trên không gian ảo từ năm, sáu năm trước như Talawas (2001-2010), Tiền Vệ (2002-2018), Gió-O (từ 2001), Ăn Mày Văn Chương (2000-2019), với sự góp mặt của Phan Nhiên Hạo, Thận Nhiên, Gia Thụy, Mai Ninh, Lưu Diệu Vân, Trần Tuệ Quân, Nguyễn Tường Thiết, Tường Hùng, Hoàng Thảo, Trần Hữu Thục…
Trang mạng Da Màu có gì khác biệt?
Đinh Từ Bích Thúy, một trong những thành viên nòng cốt của Da Màu, cho biết:
“Da Màu có đặc điểm là, ngoài nguyện vọng phục hồi Văn học Miền Nam (1954-1975), cũng chú trọng đến việc giới thiệu văn chương dòng chính của Hoa Kỳ và văn chương hiện đại quốc tế với độc giả Việt ngữ qua dịch thuật, vì phần đông các thành viên của Da Màu đều sinh sống ở Mỹ với tuổi đời tương đối ‘trẻ.’ Đồng thời, chủ trương của Da Màu cũng hướng về tinh thần và lịch sử tranh đấu cho nhân quyền của các nhóm thiểu số ở Mỹ, ‘đứng về phía những nghệ sĩ ‘of color’ ngoài luồng ở Mỹ cũng như bất cứ ở quốc gia nào mà chính sách độc tài và sự kỳ thị có thể đàn áp tiếng nói của họ. Da Màu có nghĩa là đa sắc, đa nguyên. Quan điểm sáng tạo ‘ngoài luồng’ của Da Màu có lẽ là chất xúc tác đã giúp tạp chí được xuất hiện.”
Trong tinh thần đó, theo Đặng Thơ Thơ, khi trang mạng Da Màu ra đời, khuynh hướng dịch thuật qua lại giữa các ngôn ngữ là điểm trội của Da Màu. Da Màu đã thực hiện liên tiếp nhiều chuyên đề văn chương thế giới, phần lớn dựa vào dịch thuật do ban biên tập và thân hữu thực hiện. Một trong những chuyên đề thời đó (khi còn hoạt động dưới hình thức định kỳ) là văn chương Nhật Bản, văn chương Ấn Độ, văn chương Phi Châu,…và các tác giả đoạt giải văn chương lớn trên thế giới. Những chuyên đề về tác giả Việt Nam cũng có kèm theo phần dịch thuật tác phẩm của họ sang Anh ngữ, như các chuyên đề về Cung Tích Biền, Nguyễn Thúy Hằng, Trần Thị NgH. Đó là tinh thần đưa các sáng tác da màu vượt biên giới lãnh thổ, địa lý, lịch sử, ngôn ngữ để đến với những cộng đồng người đọc thế giới.” Đặng Thơ Thơ cho biết, “khuynh hướng ‘đa sắc,’ ‘đa nguyên’ cũng là một đặc điểm của Da Màu.” Theo cô, “Thành phần ban biên tập Da Màu khá đa dạng, thuộc nhiều lãnh vực nghể nghiệp, có sự bổ sung cho nhau, và làm việc trong tinh thần tập thể, dân chủ, có sự hội ý và biểu quyết các vấn đề liên quan đến chủ trương, đường hướng, bài vở, các dự án… Da Màu trong thời kỳ đầu (2006-2014) còn có các biên tập viên thay phiên giữ nhiệm vụ chủ biên, mỗi người làm chủ biên trong nhiệm kỳ hai năm, theo trình tự gồm ĐTT, Đỗ Lê Anhdao, Lê Đình Nhất Lang, Định Từ Bích Thúy…”
Tính đến Tháng Tám năm nay (2026), Da Màu đã lên… 20 tuổi.
Trải qua quá trình làm việc hai thập niên qua, ngoài Phùng Nguyễn đã “ra đi” và Nguyễn Hương – người đã cùng Đặng Thơ Thơ thực hiện chủ đề “Màu Da và Ngôn Ngữ” trên tạp chí “Thế Kỷ 21” – rời nhóm, công việc điều hành Da Màu còn có sự góp mặt và tiếp tay của nhiều thành viên và thân hữu khác: Thường Quán, Vi Lãng, Hồ Như, Nguyễn Đức Nguyên, Trịnh Cung, Nguyễn Việt Hùng, Trần Thiện Huy, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Trần Thị NgH, Nguyễn Đạt, Nguyễn Lệ Uyên. Ban Biên Tập Da Màu hiện nay gồm có: Đặng Thơ Thơ, Lưu Diệu Vân, Hoàng Chính, Nguyễn Hoàng Nam, Đinh Từ Bích Thúy, Đỗ Lê Anh Đào, Lê Đình Nhất Lang, Trần C. Trí và Trần Doãn Nho, phụ trách chuyên đề và phỏng vấn. Trong số này, Trần C. Trí là khuôn mặt mới nhất. Anh tự gọi mình là “kẻ đến muộn” so với các thành viên khác của Da Màu. Anh cho biết, vào năm 2018, “Khi tôi biết đến Da Màu, tờ tạp chí mạng này đã được 12 tuổi.” Cùng với những tờ báo mạng hay báo giấy khác, “Da Màu chính là hơi thở, là sức sống của văn học hải ngoại,” theo anh. Anh “vẫn luôn thấy vui và đầy cảm hứng được chung tay góp một phần nhỏ bé để cùng nhau vun quén khu vườn văn chương hải ngoại. Giữ gìn nền văn học của cộng đồng người Việt hải ngoại tức là giữ gìn ngôn ngữ và văn hoá, một sứ mạng mà tôi vẫn theo đuổi song song trong hoạt động giáo dục cộng đồng của mình.”
Như đã đề cập, hầu hết những thành viên của nhóm Da Màu đều là những cây bút thuộc thế hệ “một rưỡi,” bắt đầu gõ chữ ở hải ngoại, am hiểu và thấm nhuần cả hai nền văn hóa Việt-Mỹ, làm việc trong tinh thần tập thể, dân chủ và không kỳ thị. Lưu Diệu Vân nhớ là cô “chỉ ngoài 20 tuổi khi được chính thức trở thành một thành viên trong ban biên tập, và là người viết hải ngoại ‘trẻ’ nhất lúc bấy giờ.” Nhà thơ trẻ này cho biết: “Lúc bấy giờ, ngoài sự tham gia của các tên tuổi có uy tín trong văn đàn hải ngoại, còn có luồng gió mới từ những người viết ‘Gen X/Gen Z’, thông thạo cả hai ngôn ngữ, với lối viết quan sát trực tiếp những va chạm văn hóa. Ngoài yếu tố ‘thanh xuân’, Da Màu lúc ấy là tạp chí duy nhất có lượng cộng tác dồi dào của nhiều dịch giả và đã chuyển ngữ thành công nhiều tác phẩm Việt sang Anh, cũng như Anh sang Việt.”
Nhìn trở lại quá trình làm việc, Da Màu đã hoàn toàn theo đúng chủ trương đã đề ra ngay từ lúc thành lập:
“Màu da, ngôn ngữ, văn hóa, giới tính, định hướng tính dục, tín ngưỡng là những biên giới trong văn chương. Lịch sử cá nhân, ý thức hệ và chính kiến là biên giới. Trong nước, ngoài nước, chính thống, ngoại vi cũng là biên giới. Những quan niệm thẩm mỹ khác biệt cũng là biên giới. Những áp đặt hay thiên kiến cũng là biên giới. Da Màu không chấp nhận bất cứ biên giới nào, trừ biên giới cuối cùng giữa văn chương và phi văn chương” Nói khác đi, Da Màu “chấp nhận những dị biệt bắt nguồn từ văn hóa, ngôn ngữ, phái tính, màu da, lịch sử, địa lý, chính kiến… qua các hình thái văn học nghệ thuật.”
Đinh Từ Bích Thúy nhấn mạnh, “chấp nhận” ở đây không có nghĩa là “chịu đựng một cách thụ động những dị biệt, mà chính là quá trình chất vấn, khai phá những ngờ vực, thành kiến, làm vỡ đất…” Mặt khác, cũng theo Bích Thúy, “Để có một cái nhìn ‘liên tục’ (…) trước tiên những bức tường [biên giới] phải được thừa nhận. Từ đó ta mới có thể đạp đổ chúng. ‘Văn chương không biên giới’ là cách thừa nhận (đượm tính cách hiện sinh, nhưng vẫn tràn đầy hy vọng) rằng không còn một điều gì ‘thần thánh’ hay taboo để đáng tôn thờ hay bảo vệ triệt để. Tất cả mọi quan niệm sẽ bị phân tích, so sánh và chất vấn qua môi trường văn chương, một môi trường ‘thông suốt’ cho những địa hạt liên hệ khác.” [*]
Với tôi, người cộng tác với Da Màu từ ngày thành lập cho đến nay, Da Màu có lập trường, nhưng không cực đoan và bè phái; có quan điểm riêng, nhưng không kín cửa; phi-chính-trị, nhưng không đứng ngoài chính trị; ủng hộ cách tân, nhưng không bài bác truyền thống; tràn đầy văn chương Việt, nhưng không thiếu văn chương thế giới; hướng tới tương lai nhưng không kỳ thị quá khứ. Da Màu có mặt của nhiều thế hệ tác giả khác nhau, trong cũng như ngoài nước, trước cũng như sau 1975. Da Màu có sự hiện diện của nhiều “màu da,” nhiều khuynh hướng, nhiều trường phái. Tắt lại, Da Màu là một môi trường văn chương mở.
Với những ưu điểm nêu trên, dù sinh sau đẻ muộn do với rất nhiều tạp chí văn học nghệ thuật khác, Da Màu đã đóng góp một phần quan trọng vào nền Văn Học Hải Ngoại của cộng đồng di dân Việt Nam sau biến cố Tháng Tư, 1975.
——–
[*] Đinh Từ Bích Thúy, Vài suy niệm về biên giới và sứ mệnh của da màu https://damau.org/8299/vai-suy-niem-ve-bien-gioi-va-su-menh-cua-da-mau
