Hiếu Chân/Người Việt
Nước Mỹ đã đi tới một cột mốc không vui: núi nợ công lớn hơn tổng sản lượng kinh tế quốc gia.
Theo đồng hồ nợ quốc gia (U.S. National Debt Clock) đăng trên trang Peter G. Peterson Foundation, vào lúc 9 giờ 30 phút tối Thứ Năm 13 Tháng Tám, khối nợ công của Mỹ là $39,914,734,227,156 (gần $40 ngàn tỷ) và đang tăng thêm. Tính bình quân, mỗi người Mỹ, từ trẻ sơ sinh đến người già trong viện dưỡng lão, hiện gánh khoản nợ $116,947. Cùng thời điểm, tổng sản lượng quốc gia (gross domestic product – GDP) đạt $32.48 ngàn tỷ, tăng bình quân 1.5%/năm nửa đầu năm nay, theo Cục Phân Tích Kinh Tế (U.S. Bureau of Economic Analysis – BEA). Như vậy, nợ công đã lên tới 123% GDP.
Đáng chú ý khối nợ công của Mỹ không chỉ lớn mà còn tăng rất nhanh. Vào thời gian này năm 2016, nợ công của Mỹ là $19.5 ngàn tỷ, nay đã tăng gấp đôi chỉ sau mười năm! Theo Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội (CBO), trong 12 tháng qua, nợ công tăng thêm $2.88 ngàn tỷ, tức là thêm $91,000 mỗi giây đồng hồ, gần $8 tỷ mỗi ngày!
Cùng với số nợ tăng nhanh, khoản tiền lời mà chính phủ phải trả cũng tăng theo. Theo đồng hồ nợ quốc gia, hiện số tiền lời mà chính phủ Mỹ phải mỗi ngày đã lên tới $2.8 tỷ, mỗi năm hơn $1,000 tỷ, nhiều hơn chi tiêu cho quốc phòng! Tiền lời trả cho các chủ nợ là khoản chi tăng nhanh nhất trong ngân sách chính phủ, lớn hơn ngân sách quân sự. Càng vay nhiều thì tiền lời phải trả cũng nhiều thêm.
Vì sao thâm thủng kinh niên?
Nợ công gia tăng không có gì khó hiểu. Đó là hậu quả sự chênh lệch giữa thu (revenues) và chi (spending) của chính phủ. Khi chính phủ chi tiêu nhiều hơn số tiền thu được vào ngân khố – gọi là thâm thủng ngân sách – thì chính phủ phải vay nợ để bù vào. Trong lịch sử, thâm thủng ngân sách thường xảy ra khi chính phủ phải chi tiêu nhiều trong những hoàn cảnh đặc biệt như chiến tranh, suy thoái kinh tế hoặc đại dịch. Năm 1946, sau Thế Chiến Thứ Hai, nợ công của Mỹ lần đầu tiên vượt quá tổng sản lượng kinh tế, bằng 106.1% GDP thời điểm đó, sau đó giảm dần, xuống còn 23.2% GDP năm 1974 sau khi Mỹ rút khỏi chiến tranh Việt Nam, tăng trở lại mức 98.6% GDP cuối năm 2020, cao điểm của đại dịch COVID-19.
Ngày nay, thâm thủng chủ yếu là do những yếu tố có tính chất cấu trúc: dân số lão hoá, chi phí y tế tăng, tiền lời tăng và chính sách thuế ưu đãi cho các công ty làm số thu thuế bị giảm.
Nước Mỹ hiện có khoảng 63 triệu người cao niên, chiếm 18% tổng dân số và mỗi ngày có thêm 10,000 người bước qua tuổi 65. Tin tốt là người Mỹ bây giờ sống thọ hơn nhờ tiến bộ y khoa, nhưng đồng thời chi phí chăm sóc cho lớp công dân đặc biệt này cũng tăng thêm; hằng năm chính phủ liên bang phải chi cho chương trình Medicare gần $1.21 ngàn tỷ, bằng 14% tổng ngân sách. Chính phủ cũng phải chi khoảng $1.58 ngàn tỷ cho chương trình Social Security, bằng 22.5 tổng ngân sách, trong đó $1.36 ngàn tỷ dùng để trả tiền hưu bổng (SSA) cho người cao niên đủ điều kiện. Tính ra, ngân sách dành cho người cao niên chiếm phần lớn trong chi tiêu của chính phủ (36.5%)
Nếu cộng Medicare và Medicaid (bảo hiểm y tế miễn phí cho người thu nhập thấp) thì tổng chi phí mà chính phủ phải chi vào dịch vụ y tế lên tới $2.2 ngàn tỷ mỗi năm! Bình quân mỗi người Mỹ tốn khoảng $14,885 cho dịch vụ y tế, nhiều gấp đôi mức bình quân của các nước phát triển ($7,371) nhưng phẩm chất dịch vụ mà họ nhận được chưa tương xứng, hệ thống y tế Mỹ cần được cải cách.
Chi tiêu nhiều nhưng nguồn thu của chính phủ chẳng những không đủ chi mà còn bị sụt giảm do chính sách thuế của chính phủ, dành nhiều ưu đãi thuế cho các tập đoàn, công ty và người giàu có.
Trong các yếu tố gây thâm thủng ngân sách nêu trên, nhiều chuyên gia cho rằng, chính sách giảm thuế là “tai hại” nhất. Theo Center for American Progress, các đợt cắt giảm thuế không hợp lý trong những giai đoạn đảng Cộng Hòa nắm quyền kiểm soát cả Toà Bạch Ốc lẫn hai viện Quốc Hội suốt 25 năm qua đã mang lại lợi ích lớn cho giới nhà giàu và các tập đoàn sinh lời cao, đồng thời làm sụt giảm nghiêm trọng nguồn thu ngân sách liên bang. Đây là lý do chính khiến nợ công gia tăng và ngân sách quốc gia bị thiếu hụt.
Thất thu và thâm thủng thời Trump
Trong nhiệm kỳ đầu của Tổng Thống Trump, nợ công của quốc gia tăng thêm $7.8 ngàn tỷ, thâm hụt ngân sách của chính phủ tăng gấp ba, từ mức $585 tỷ năm 2016 lên $3.1 ngàn tỷ năm 2020. Một nguyên nhân khách quan là chính phủ Trump phải chi tiêu rất nhiều vào việc phòng chống đại dịch COVID-19, hỗ trợ người dân và nền kinh tế; công việc này tiêu tốn đến $2.3 ngàn tỷ. Bên cạnh đó, đạo luật giảm thuế Tax Cuts and Jobs Act (TCJA) năm 2017, giảm thuế lợi tức của doanh nghiệp (corporate tax) từ 35% xuống 21%, cũng làm nguồn thu của chính phủ bị giảm $1.35 ngàn tỷ trong thời kỳ thực thi luật, theo dữ liệu của Quốc Hội.
Sang nhiệm kỳ thứ hai, Tổng Thống Trump thay thế đạo luật TCJA bằng đạo luật One Big Beautiful Bill Act (OBBBA) ban hành Tháng Bảy năm ngoái, “vĩnh viễn hóa” các chính sách cắt giảm thuế cho giới nhà giàu và các tập đoàn đã được thông qua trong luật TCJA. Họ tính bù đắp một phần bằng cách cắt giảm mạnh tay các chương trình hỗ trợ người dân, bao gồm Medicaid và Chương Trình Hỗ Trợ Dinh Dưỡng Bổ Sung (SNAP). Ngay cả khi đã tính đến các khoản bù đắp đó, các nhà kinh tế ước tính rằng OBBBA sẽ làm tăng thêm $4 ngàn tỷ vào nợ công trong vòng mười năm tới.
Thêm vào đó, chính quyền Trump còn mạnh tay chi tiêu vào những chương trình, dự án tốn kém mà không có lợi ích thiết thực cho nền kinh tế. Cuộc chiến vô nghĩa với Iran từ cuối Tháng Hai đến nay, bị hai phần ba cử tri Mỹ phản đối, không chỉ đẩy giá xăng dầu và thực phẩm lên gây khó cho cuộc sống của người dân, mà còn tiêu tốn từ $25 tỷ đến $50 tỷ chi phí quân sự trực tiếp. Toà Bạch Ốc mới đây phải đề nghị Quốc Hội phê chuẩn khoản ngân sách bổ sung $200 tỷ cho một chiến dịch chưa biết bao giờ kết thúc!
Đối nội, chính quyền Trump chi thêm $150 tỷ cho lực lượng Cảnh Sát Di Trú (ICE) từ nay đến 2029, đưa ngân sách hàng năm của ICE lên $37.5 tỷ, gần bằng tổng ngân sách quốc phòng của năm nước lớn nhất Đông Nam Á (Singapore $12 tỷ, Indonesia $8.8 tỷ, Việt Nam $7.8 tỷ, Thái Lan $5.5 tỷ và Philippines $4.4 tỷ). Nước Mỹ đang thái bình, không loạn lạc, vì sao phải dành số tiền lớn như vậy cho hoạt động trị an, chuyện chỉ thấy ở những nước độc tài toàn trị như Trung Quốc, Nga, Việt Nam, Iran, Bắc Hàn…?
Ông Trump cũng dành nhiều tiền để “cải tạo” bộ mặt thủ đô Washington sao cho mang đậm dấu ấn cá nhân của ông như xây phòng khiêu vũ trong khuôn viên Toà Bạch Ốc, sơn lại Hồ Phản Chiếu, xây Khải Hoàn Môn, lập vườn tượng… tiêu tốn hàng tỷ đô la tiền thuế.
Vừa giảm thuế, vừa chi tiêu mạnh tay, ngân sách bị thâm thủng ngày càng nặng là tất nhiên. Ngoài việc cắt giảm mạnh các chương trình Medicaid, SNAP, chính quyền Trump hy vọng có thể bù đắp một phần thâm hụt bằng thuế nhập cảng (tariff) và chống lãng phí, gian lận. Nhưng thực tế không như vậy. Từ Tháng Mười năm ngoái đến hết Tháng Ba năm nay, thuế lợi tức doanh nghiệp bị giảm $48 tỷ do luật OBBBA, bù lại thuế nhập cảng (tariff) thêm được $128 tỷ, tăng 272% so với thời Biden, theo báo cáo Tháng Năm của Bộ Tài Chính. Nhưng rồi sắc lệnh thuế nhập cảng “tương hỗ” của ông Trump bị Tối Cao Pháp Viện bác bỏ, buộc chính phủ phải hoàn lại cho các công ty nhập cảng số thuế đã thu.
Giảm chi, tăng thu thế nào?
Ông Trump nhiều lần cam kết với cử tri rằng ông sẽ giảm và xóa nợ công, chấm dứt tình trạng thâm thủng ngân sách triền miên. Nhưng thực tế chính quyền Trump dường như đang đi theo hướng ngược lại.
Các nhà kinh tế đã nói tới một cuộc “khủng hoảng nợ công” ở Mỹ, và cho rằng, tuy nó không phải là một thảm hoạ gây sụp đổ nền kinh tế lớn nhất hành tinh nhưng sẽ xói mòn sức mạnh của nước Mỹ. Nợ công lớn, tiền lời cao sẽ ăn vào ngân sách dành cho an sinh xã hội của người già, làm giảm cơ hội của người trẻ, gây áp lực lên túi tiền của từng gia đình và trao gánh nặng nợ nần cho thế hệ con cháu. Khi bị coi là “Chúa Chổm” thì vị thế của nước Mỹ ở ngoại quốc cũng bị hạ thấp, cả về kinh tế lẫn chính trị.
Theo khảo sát của Viện Kinh Tế Peterson, 81% cử tri Mỹ muốn Tổng Thống Trump và Quốc Hội phải dành nhiều thời gian và công sức hơn cho việc giải quyết cuộc khủng hoảng nợ công.
Giải pháp cho vấn đề là, hoặc giảm chi cho các chương trình xã hội (điều mà chính quyền đảng Cộng Hòa đang làm và đảng Dân Chủ đối lập phản đối), hoặc tăng thuế, ít nhất là đối với lớp triệu phú, tỷ phú (Dân Chủ ủng hộ, Cộng Hòa phản đối), hoặc kết hợp cả hai. Sự phân cực sâu sắc trong chính trị Mỹ khiến cho việc lựa chọn một giải pháp trở nên vô cùng khó khăn, gần như bất khả thi.
Nước Mỹ đang đối diện nhiều thách thức như tỷ lệ sinh sản giảm, chênh lệch giàu nghèo rộng ra, chi phí y tế giáo dục đắt đỏ, khí hậu biến đổi, cạnh tranh quyết liệt từ Trung Quốc… Để đối phó, đất nước cần một nền tài chính bền vững, nợ công trong vòng kiểm soát, ngân sách cân bằng, nhưng xem ra điều đó còn lâu mới thực hiện được. [dt]
