Trúc Phương/Người Việt
Tỷ lệ ủng hộ “ông 47” Donald Trump đã rơi vào một con “số đẹp”: 33. Bức tranh kinh tế Mỹ chưa thật sự khủng hoảng nhưng gần như không ai không cảm nhận sức nóng vật giá đang ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
Chỉ còn khoảng 10 tuần nữa nước Mỹ bỏ phiếu cuộc bầu cử giữa kỳ và người ta sẽ biết “con 33” của Trump có phản ánh chính xác tâm lý người dân hay không.
Ai khiến kinh tế Mỹ thật sự quay cuồng?
Kinh tế Mỹ đang bước vào vùng nguy hiểm nhất đối với một chính quyền đương nhiệm. Những con số vĩ mô chưa đủ xấu để gọi là khủng hoảng nhưng đời sống hàng triệu người đã đủ khó khăn để tạo ra một cuộc khủng hoảng chính trị. Đây là điều cần nhìn thẳng vào lúc này. Lạm phát dưới thời Trump năm 2026 thấp hơn rất xa mức đỉnh thời Biden năm 2022. Nhưng điều đó không có nghĩa người Mỹ sống dễ chịu hơn. Giá cả vẫn cao, tiền lương thực tế tụt lại, người tiêu dùng thắt lưng buộc bụng, thị trường lao động mất đà và hàng triệu người vay tiền thời sinh viên đang chìm sâu trong nợ.
Trump không kế thừa nguyên trạng cuộc khủng hoảng lạm phát của Biden nhưng ông đang lèo lái theo hướng bất định hơn. Tháng Bảy, chỉ số giá tiêu dùng tăng 3.4% so với một năm trước. Con số này thấp hơn rất nhiều so với mức 8.5% vào Tháng Bảy, 2022, khi Biden chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ đầu tiên của nhiệm kỳ.
Tuy nhiên, đừng để sự khác biệt này đánh lừa. Lạm phát giảm không có nghĩa giá cả giảm. Nó chỉ có nghĩa giá đang tăng chậm hơn. Một gia đình không mua “3.4% lạm phát.” Họ mua thịt, trứng, rau, trả tiền thuê nhà, tiền điện, bảo hiểm, tiền xăng nhớt, thuốc men… Nếu những thứ đó bắt đầu đắt hơn đáng kể so với vài năm trước, việc kiềm hãm lạm phát, nếu có đi chăng nữa, không lập tức đưa họ trở lại cuộc sống trước đây.
Còn một vấn đề nghiêm trọng nữa. Đó là tình trạng tiền lương đang “chạy sau” giá cả. Như nói ở trên, trong Tháng Bảy, giá tiêu dùng tăng 3.4% trong khi tiền lương theo giờ chỉ tăng 3.2%. Đây là tháng thứ tư liên tiếp tiền lương không theo kịp lạm phát. Khoảng cách 0.2 điểm phần trăm có vẻ chẳng đáng kể nhưng đối với một gia đình sống sát mép ngân sách, 0.2% chỉ là phần nổi của tảng băng. Điều thực sự đè lên họ là toàn bộ mức giá đã tích tụ sau nhiều năm lạm phát.
Sự khác biệt rất lớn giữa thời điểm hiện tại so với bốn năm trước, khi Biden chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ, là nghịch lý nền kinh tế chữ K. Ở phía trên, người giàu vẫn có tài sản tăng giá, thị trường chứng khoán vẫn mạnh và khả năng tiếp cận vốn vẫn rộng. Ở phía dưới, người thu nhập thấp và trung bình phải chiến đấu với tiền thuê nhà, thực phẩm, xăng dầu, bảo hiểm và các khoản nợ.
Ngày 20 Tháng Tám, The New York Times cho biết doanh số Walmart ở Mỹ chỉ tăng 2.6% trong quý gần nhất – mức tăng trưởng chậm nhất trong hơn sáu năm qua. Cổ phiếu giảm hơn 9%, khiến giá trị thị trường Walmart “bốc hơi” hàng chục tỷ. Đây là mức giảm mạnh nhất trong một ngày kể từ năm 2022. Điều đó cho thấy một phần rằng mức mua sắm của người dân đang rất thấp.
Tính đến Tháng Bảy, 2026, số lượng việc làm trong ngành sản xuất – vốn tăng trưởng trong phần lớn nhiệm kỳ Biden nhờ các khoản đầu tư công nghiệp – nay giảm xuống còn 12.6 triệu, tức giảm 62,000 việc làm kể từ lễ nhậm chức nhiệm kỳ hai của Trump. Trung Quốc và các quốc gia mới nổi khác vẫn tiếp tục gây áp lực lên hoạt động sản xuất Mỹ. Thuế quan của Trump không thể đảo ngược xu hướng này. Thậm chí, tất cả còn gây ra tác dụng ngược khi làm tăng giá nguyên liệu mà các nhà máy cần để sản xuất hàng hóa xuất cảng (“Trump’s Broken Promises, in 11 Charts”/The New York Times).
“It’s the economy, stupid”
Từ nay đến ngày bầu cử, cử tri không muốn nghe những bốc phét trên Truth Social. Năm 2022, đảng Dân Chủ phải chống đỡ trước một cử tri phẫn nộ vì lạm phát. Năm 2026, đảng Cộng Hòa đối diện một câu hỏi rất đơn giản nhưng không thể dễ trả lời của cử tri: “Tôi có sống khá hơn không?” Việc tìm lời giải không thể được giải quyết bằng cách chỉ trỏ vào quá khứ và đổ thừa “chế độ cũ.”
Trump không tiếp quản một nền kinh tế “đang nằm trong phòng cấp cứu” như cách ông nói. Tuy nhiên, thay vì tập trung sửa những điểm yếu thực sự, chính quyền Trump thực hiện loạt sai lầm khiến phát sinh thêm vấn đề, từ chính sách thuế quan, hạn chế nhập cư mạnh tay, cắt giảm thuế trong khi tài khóa vốn đã căng thẳng và đặc biệt một phong cách điều hành hỗn loạn bất nhất khiến doanh nghiệp và người dân liên tục đoán già đoán non xem chính sách ngày mai là gì. Điều không thể không đề cập nữa là chính sách tài khóa thiếu kỷ luật. Nợ quốc gia Mỹ đã vượt $40 ngàn tỷ. Báo chí mỉa mai: Chào mừng quý vị đến với kỷ nguyên vàng của Trump!
Thâm hụt ngân sách lớn đồng nghĩa với nợ nần gia tăng. Mức nợ công tăng vọt là điều đáng báo động đối với mọi người dân. Nó làm tăng chi phí vay vốn kinh doanh và vay thế chấp mua nhà. Quan trọng hơn, nó tạo gánh nặng cho các thế hệ tương lai, trong khi cùng lúc, nó hạn chế khả năng nhà nước thực thi các ưu tiên quan trọng khác vì có muốn cũng chẳng có tiền làm. Tỷ lệ tổng nợ công so với quy mô nền kinh tế sắp vượt qua mức kỷ lục thời Đệ nhị Thế chiến. CBO (Văn phòng Ngân sách Quốc hội) dự báo đến năm 2036, nợ công Mỹ đạt mức 120% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).
Hãng tin AP cho biết các biện pháp kỹ thuật của Bộ Tài Chính khó có thể giải quyết vấn đề cấu trúc nợ và thâm hụt ngân sách. Đây là điểm mà những người tự nhận là “đảng của trách nhiệm tài khóa” cần bị chất vấn gay gắt nhất. Không thể vừa cắt thuế, vừa duy trì chi tiêu xả láng, vừa tuyên bố sẽ giảm nợ.
Trump hí hửng in tiền có hình mặt mình nhưng tờ đô la có hình Trump chẳng giúp gì cho nền kinh tế quốc gia. Trong cuộc phỏng vấn Fox News Digital ngày 19 Tháng Tám, Peter Schiff, kinh tế trưởng kiêm chiến lược gia toàn cầu tại Euro Pacific Asset Management và là người dẫn chương trình podcast “The Peter Schiff Show,” nói Trump “không được lòng dân vì nền kinh tế hiện nay tồi tệ hơn so với lúc Biden rời nhiệm sở.” Rằng “Trump tranh cử với lời hứa khắc phục những gì Biden làm hỏng,” nhưng rồi lại “khiến tình hình tồi tệ hơn”, rằng “ông ấy từng nói giá cả sẽ giảm ngay ngày đầu tiên khi ông nhậm chức,” nhưng “lạm phát hiện nay là vấn đề lớn hơn so với thời điểm Trump đắc cử.”
Với tình hình này, Peter Schiff cho rằng Cộng Hòa sẽ mất nhiều ghế tại Hạ Viện trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và họ “thực sự có nguy cơ mất cả quyền kiểm soát Thượng Viện”, thậm chí mất luôn ghế tổng thống vào năm 2028.
Năm 1992, James Carville, chiến lược gia Dân Chủ, từng đưa ra một khẩu hiệu nổi tiếng cho chiến dịch tranh cử tổng thống năm 1992 của Bill Clinton: “Mọi thứ nằm ở vấn đề kinh tế thôi. Đồ ngốc” (“It’s the economy, stupid”).
Trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ tới, điều này đúng hơn bao giờ hết. Cử tri sẽ nhắc nhau cuộc chiến Iran khiến giá xăng tăng 50%; rằng Đạo Luật “One Big Beautiful Bill” khiến bảo hiểm y tế trở nên đắt đỏ hơn đối với khoảng 20 triệu hộ gia đình; rằng cái thứ thiên tài vĩ đại nào đang khiến họ buộc phải giảm khẩu phần thịt sữa cho gia đình…
Nhìn chung, bất chấp động lực từ sự bùng nổ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), tốc độ tăng trưởng kinh tế tổng thể (2.1%) vẫn thấp hơn mức trung bình (2.7%) được ghi nhận trong ba năm cuối của chính quyền Biden.
Một trong những mục tiêu chính của Trump là xóa bỏ thâm hụt thương mại của Mỹ và tạo việc làm trong ngành sản xuất thông qua chính sách thuế quan mạnh tay. Ở khía cạnh này, Trump cũng chẳng có mấy thành quả để chứng minh. Thâm hụt thương mại 2025 gần như không thay đổi so với năm 2024, và việc làm trong ngành sản xuất vẫn tiếp tục giảm.
Dân Mỹ có câu “kẻ nào dùng gươm giáo thì chết bởi gươm giáo.” Trump từng giành chiến thắng vào năm 2024 khi mạt sát Biden và công kích tình trạng lạm phát tồi tệ do chính quyền Biden gây ra. Giờ đây, nếu đảng Cộng Hòa hứng chịu thất bại thảm hại vào Tháng Mười Một thì người ta hiểu rằng, nguyên nhân chính cũng là do kẻ đang ngồi ghế tổng thống.
Và điều vô cùng tệ hại của Trump so với Biden là chưa bao giờ nước Mỹ có một tổng thống trơ trẽn làm giàu cho bản thân và gia đình như vậy. Chỉ riêng việc này, như xát thêm muối vào vết thương, cũng đã khiến cử tri cần biết họ phải làm gì. [kn]
