Hiếu Chân/Người Việt
Đúng như đồng nghiệp Trúc Phương nhận định trên báo Người Việt, hiện không chủ đề thời sự nào được công chúng quan tâm bằng mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo (artifical intelligence – AI).
Những lời cảnh báo về nguy cơ của AI được phát ra dồn dập từ những nhân vật có vai trò và ảnh hưởng lớn về công nghệ. Đó là Dario Amodei (giám đốc điều hành Anthropic), Sam Altman (giám đốc điều hành OpenAI), Elon Musk, Bill Gates và cả những chính trị gia tầm cỡ như cựu Tổng Thống Barack Obama… Cảnh báo đáng sợ nhất là nếu không bị kiểm soát hiệu quả, AI có thể gây tận thế chỉ trong vài năm nữa, xác suất xảy ra điều đó không dưới 10%!
Bước tiến thần tốc của AI
Anthropic và OpenAI là hai trong vài công ty AI tân tiến nhất hiện nay và đã đưa AI phát triển từ những “chatbot” hỗ trợ người dùng tìm kiếm tài liệu, trả lời những câu hỏi đơn giản thành những “tác nhân A.” (AI agent) có thể tự học, tự thực hiện những nhiệm vụ phức tạp.
Chắc hẳn trong chúng ta đã nhiều người từng nghe các bản nhạc do AI soạn và hát, xem những đoạn phim do AI làm; thậm chí vài người đã nêu ý tưởng để AI thực hiện những bức tranh, bản nhạc mà người nghe, người xem khó nhận ra được đây là sản phẩm của công nghệ AI.
Đã có xe hơi do AI tự lái, có drone sát thủ do AI điều khiển, tự tìm và hủy diệt mục tiêu trên chiến trường không cần sự chấp thuận của con người… AI đem lại nhiều điều hữu ích cho cuộc sống nhưng cũng góp phần làm cho nạn tin giả, lừa đảo tinh vi lan tràn.
“Chatbot” có năng lực trò chuyện đầu tiên được phổ biến ra công chúng, ChatGPT, xuất hiện cuối năm 2022; từ đó chỉ mất hai năm, chatbot này đã phát triển thành một tác nhân AI có năng lực suy luận như một người trưởng thành có học thức; rồi từ mô hình suy luận đến các tác nhân thông minh có thể thực thi mệnh lệnh và hoàn thành các nhiệm vụ phức tạp, cũng chỉ mất một năm rưỡi. Đà tiến này vượt xa kỳ vọng của tất cả mọi người. Nếu tiếp tục như vậy trong vài năm nữa, liệu AI sẽ ra sao, thật khó tưởng tượng nổi.
Giới khoa học gọi công nghệ AI mà loài người đang có hôm nay chỉ là “trí tuệ nhân tạo hẹp – narrow AI,” hoạt động hiệu quả trong một vài lĩnh vực chuyên biệt nào đó, mai mốt nó sẽ tiến hóa thành “trí thông minh nhân tạo tổng quát” (Artificial General Intelligence – AGI) có năng lực học hỏi, hiểu biết, thích nghi và áp dụng AI để giải quyết hàng loạt nhiệm vụ phức tạp liên kết nhiều lĩnh vực mà không cần sự điều khiển của con người. Và cuối cùng, AGI sẽ tiến tới “siêu trí tuệ nhân tạo” (Artificial Superintelligence – ASI) có năng lực vượt xa trí tuệ của những con người thông minh nhất cộng lại!
Bao giờ chúng ta có siêu trí tuệ nhân tạo (ASI) thì chưa biết nhưng các nhà nghiên cứu tại “Thung Lũng Silicon” cũng như toàn thế giới đã bắt đầu nhận ra rằng AI có thể không còn hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của con người. Các hệ thống AI đang thóat khỏi sự kìm kẹp, bí mật thông đồng, xóa dấu vết, gian lận và thậm chí tấn công các hệ thống khác. AI đã trở nên mất kiểm soát mà con người vẫn chưa có biện pháp can thiệp hữu hiệu. Có người ví AI hiện như con quái vật, như “thần đèn” đã thoát ra khỏi cây đèn của Aladdin mà không có cách gì bắt nhốt trở lại.
Trong một bài viết dài 3,800 chữ vào Thứ Bảy tuần trước, CEO Dario Amodei của Anthropic cảnh báo trong vòng sáu đến 12 tháng tới, các tác nhân AI “có thể đủ khả năng thâu tóm toàn bộ Internet, gây thiệt hại hàng trăm tỷ đôla.” Và ông kêu gọi các công ty tiên phong về AI hãy giảm tốc độ nâng cao năng lực mô hình AI của mình để các nhà khoa học có thời gian thiết lập những biện pháp phòng vệ (guardrails).
Ông cũng đề nghị các chính phủ ban hành những luật lệ ngăn chặn hành vi lợi dụng AI vào các mục đích xấu. Cả ông Elon Musk (người điều hành xAI) và Sam Altman (CEO OpenAI) đều bày tỏ sự đồng tình với ông Amodei. Ông Altman của OpenAI thậm chí còn cho rằng nguy cơ nhân loại bị tuyệt chủng do AI gây ra là vấn đề nghiêm trọng, đòi hỏi các công ty AI và chính phủ phải hành động.
AI – con gà đẻ trứng vàng hay trò lừa bịp?
Tuy nhiên, không phải ai cũng tin vào lời cảnh báo đó, nhất là những người có quyền lực chính trị nhưng ít am hiểu về công nghệ. Đáp lại hồi chuông cảnh báo của các nhà công nghệ, hôm Thứ Hai, 14 Tháng Chín, Tổng Thống Donald Trump đăng hàng loạt bài phản bác lên mạng xã hội, bắt đầu bằng cách khẳng định rằng nhờ trí thông minh thiên tài của mình, tổng thống đang kiểm soát mọi thứ, kể cả trí tuệ nhân tạo nên không có gì phải lo lắng. “Thứ duy nhất mà AI cần là một vị TỔNG THỐNG MẠNH MẼ VÀ THÔNG MINH (IQ cao!), và nước Mỹ đang sở hữu một người như thế, hơn cả mức cần thiết!” ông viết trên Truth Social.
Vài giờ sau đó, ông nói rằng cảnh báo về nguy cơ của AI chỉ là “trò lừa bịp.” “Trò lừa bịp về AI do phe cánh tả cực đoan (đảng Dân Chủ) dàn dựng gợi nhớ đến chiêu trò lừa đảo về hiện tượng nóng lên toàn cầu cách đây không lâu, khi người ta từng nói ai nấy đều sẽ chết vì nắng nóng gay gắt. Chuyện gì đã xảy ra?”
Vì coi đây là trò lừa bịp nên ông Trump cho rằng Mỹ không cần làm gì cả, ông phản đối nỗ lực kiềm chế AI bằng pháp luật và cho rằng làm như thế chỉ giúp cho Trung Quốc vượt qua Mỹ mà thôi.
Trí tuệ nhân tạo dựa vào kho tàng tri thức đồ sộ mà nhân loại đã tích lũy được, lưu trữ trong hàng ngàn trung tâm dữ liệu (data center) khổng lồ, nơi hàng triệu máy tính trang bị những bộ vi mạch (chip) mạnh mẽ nhất hoạt động. Mấy năm gần đây, các nhà đầu tư đã đổ hàng núi tiền vào xây dựng trung tâm dữ liệu, chế tạo chip tiên tiến, giúp cho thị trường chứng khoán Mỹ vận hành suôn sẻ qua chiến tranh Iran và lạm phát. Ông Trump cho rằng, Mỹ đang dẫn đầu thế giới về AI với khoảng cách rất xa, nếu làm chậm lại, hay giảm tốc độ phát triển AI là “giết chết con gà đẻ trứng vàng” của nước Mỹ!
“AI và các trung tâm dữ liệu là động lực phát triển kinh tế vĩ đại nhất trong lịch sử, lớn hơn cả dầu mỏ, vàng, kim cương, thậm chí Internet. Nó sẽ không bị ngăn cản bởi những thế lực phá hoại tinh vi trong nhiệm kỳ của Tổng Thống Donald J. Trump,” ông viết.
Thế lực phá hoại đó, theo ông Trump, là những người như ông Dario Amodei, là “thuyết âm mưu bệnh hoạn chống lại AI và Trung Tâm Dữ Liệu; kẻ duy nhất vui mừng vì điều đó là Trung Quốc.”
Tuy vậy chính ông Trump đã bật đèn xanh cho Trung Quốc được thủ đắc những dòng chip tiên tiến nhất do tập đoàn Nvidia sản xuất để vận hành trí tuệ nhân tạo, đảo ngược lệnh cấm dưới thời Joe Biden. Cũng nên để ý, các trung tâm dữ liệu đang bị phản đối mạnh mẽ không phải từ giới khoa học AI mà từ các cộng đồng dân cư nơi các trung tâm này tọa lạc vì chúng tiêu tốn lượng tài nguyên khổng lồ về nước, năng lượng, làm giá điện tăng cao và ô nhiễm môi trường.
Trung Quốc cũng sợ
Điều lạ là chính phủ Trung Quốc cũng có phản ứng tương tự. Trong cuộc họp báo thường kỳ sáng hôm qua Thứ Hai, 14 Tháng Chín, Bộ Ngoại Giao Trung Quốc lớn tiếng chỉ trích cảnh báo của các nhà công nghệ Mỹ là hành vi “gieo rắc nỗi sợ hãi, đối đầu và cạnh tranh ác ý.”
Tờ Hoàn Cầu Thời Báo (Global Times) của đảng Cộng Sản Trung Quốc (ĐCSTQ) lên án đề nghị “làm giảm tốc độ AI” là “chiêu bài thời Chiến Tranh Lạnh Nhằm kiềm chế sự phát triển của Trung Quốc và duy trì vị thế thống trị của Mỹ.”
Như vậy, ông Trump không muốn “làm chậm AI” vì lo sợ Trung Quốc vượt qua, còn Bắc Kinh không muốn “làm chậm AI” vì lo sợ Mỹ thống trị công nghệ này – hai bên đều đang lấy đối phương làm cái cớ để tiếp tục “chạy đua vũ trang” nhằm chiếm thế thượng phong.
Tuy vậy Trung Quốc cũng đang lo sợ. Trần Tư Nguyên (Chen Yixin), ông trùm tình báo thuộc Bộ Công An Trung Quốc hôm Chủ Nhật, 13 Tháng Chín, đăng một bài dài trên tạp chí China Cyberspace cảnh báo AI có thể đe dọa trực tiếp tới quyền cai trị của ĐCSTQ.
Ông ta kêu gọi đảng và chính phủ Trung Quốc phải siết chặt sự giám sát và kiểm soát các sản phẩm AI, nhất là các hệ thống của Mỹ. Ông Trần đặc biệt lưu ý các hệ thống AI Claude Mythos của Anthropic và GPT-5.5-Cyber của OpenAI là mối đe doạ mới đối với an ninh mạng Trung Quốc, có thể tấn công cơ sở hạ tầng thiết yếu của nước này, theo tin từ The New York Times.
Khác với Mỹ, Bắc Kinh không lo về sự hủy diệt nền văn minh nhân loại mà lo ĐCSTQ bị mất độc quyền cai trị xứ sở đông dân nhất hành tinh. Hai cách nhìn AI như vậy rất xa nhau cho nên khó mà tìm được tiếng nói chung giữa Washington và Bắc Kinh.
***
Nguy cơ của AI là có thật. Thế giới cần Mỹ và Trung Quốc hợp tác để ngăn chặn việc lạm dụng AI cho các mục đích xấu xa. Cần phải có một tổ chức quốc tế đặt ra luật lệ, tiêu chuẩn và giám sát sự phát triển của AI phục vụ con người, giống như cơ quan Nguyên Tử Năng (IAEA), có thẩm quyền đối với mọi quốc gia sau khi nhân loại chứng kiến sức hủy diệt khủng khiếp của bom nguyên tử.
Muộn còn hơn không. Nhưng trong thời buổi cạnh tranh địa chính trị gay gắt hiện nay, một sự hợp tác Mỹ-Trung có thực chất là một mong ước hơn là thực tế. [kn]
