Hiếu Chân/Người Việt
Bên lề hội nghị của Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc hôm 22 Tháng Chín, 2026, Tổng Thống Mỹ Donald Trump, Thủ Hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen và Thủ Tướng Đan Mạch Mette Frederiksen đã ký một thỏa thuận an ninh mới và Tòa Bạch Ốc ngay sau đó đã công bố nội dung thỏa thuận. Vấn đề Greenland – điểm gây tranh cãi giữa Mỹ và Đan Mạch và các đồng minh NATO, coi như được giải quyết.
Những người ủng hộ ông Trump nói đây là một “thắng lợi lịch sử” mà chỉ ông Trump làm được, trong khi những người chống đối cho rằng, thỏa thuận vừa ký chỉ là “bình mới rượu cũ,” không có khác biệt đáng kể so với hiệp định Mỹ-Đan Mạch năm 1951 và việc ký kết chỉ giúp ông Trump và đảng Cộng Hòa “ghi điểm tốt” cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới. Thế là thế nào?
Trump muốn Greenland là một phần nước Mỹ
Greenland – hòn đảo lớn nhất thế giới – đột ngột thu hút sự quan tâm của công chúng Mỹ từ khi ông Trump xuất hiện trên chính trường Mỹ.
Trong nhiệm kỳ đầu (2017-2020) ông bày tỏ ý định Mỹ sẽ mua Greenland như một “thương vụ bất động sản lớn” vì hòn đảo có giá trị chiến lược về an ninh quốc gia và giàu tài nguyên khoáng sản, nhưng ý tưởng đó bị nữ Thủ Tướng Đan Mạch Mette Frederiksen bác bỏ.
Tháng Mười Hai, năm 2024, trước ngày nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump viết lên mạng: “Vì mục đích An Ninh Quốc Gia và Tự Do khắp thế giới, Hoa Kỳ cảm thấy quyền sở hữu đảo Greenland là tuyệt đối cần thiết.” Và ông không loại trừ sử dụng vũ lực để đạt mục đích. Ông doạ sẽ đánh thuế nhập cảng “rất cao” lên hàng hóa Đan Mạch nếu Copenhagen lắc đầu.
Nhiều người nói ý tưởng của ông Trump là “điên rồ,” “nguy hiểm,” “phi lý.” Không ai tưởng tượng được Mỹ – thành viên nòng cốt của NATO – lại cất quân đánh Greenland, lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, một thành viên NATO khác. Thủ Tướng Mette Frederiksen cảnh báo một cuộc tấn công quân sự của Mỹ vào Greenland sẽ hủy hoại liên minh NATO – điều mà ông Vladimir Putin của nước Nga luôn ao ước.
Nhưng ông Trump không nói đùa. Đầu năm nay, sau thành công của vụ bắt cóc vợ chồng tổng thống Venezuela ngày 3 Tháng Giêng, 2026, Tổng Thống Donald Trump nói với báo chí: “Chúng ta cần Greenland từ quan điểm an ninh quốc gia. Greenland đang bị tàu bè của Nga và Trung Quốc bao vây.” Tháng Ba năm nay, ông Trump cử Thống Đốc Louisiana Jeff Landry làm đặc phái viên về Greenland với quyết tâm “làm cho Greenland thành một phần của nước Mỹ”!
Ở phía bên kia, mối lo sợ của Đan Mạch về một cuộc tấn công quân sự của Mỹ ngày càng tăng đến mức nhiều quốc gia NATO Châu Âu phải cử quân đội đến Greenland chuẩn bị cho tình huống xấu. Chính phủ Đan Mạch nói họ sẵn sàng làm việc với ông Trump về mối lo ngại của ông ở Greenland nhưng bác bỏ lời đe dọa vũ lực hoặc cưỡng bức.
Tham vọng của Trung Quốc
Thật ra giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland đã có mối quan hệ ràng buộc trong lịch sử. Năm 1951, sau khi Đan Mạch gia nhập NATO, Washington và Copenhagen ký một hiệp định quốc phòng theo đó đảo Greenland được trong khuôn khổ an ninh của NATO, Mỹ có quyền đặt căn cứ cũng như tổ chức hoạt động quân sự trên hòn đảo. Thời Chiến Tranh Lạnh, căn cứ không quân Thule (tên mới là Pittufik) của Mỹ đặt tại miền cực Bắc Greenland trở thành điểm cảnh báo sớm quan trọng nhất theo dõi đường bay và hoạt động của hỏa tiễn đạn đạo của Liên Xô, cũng là một căn cứ chiến lược cho các oanh tạc cơ mang bom nguyên tử của hệ thống Phòng Thủ Không Gian Bắc Mỹ NORAD.
Nhưng từ Thế Chiến đến nay, tình hình thế giới đã thay đổi rất nhiều, Trung Quốc xuất hiện và cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc trở nên hết sức gay gắt, hiệp định an ninh Mỹ-Đan Mạch 1951 trở nên lạc hậu và cần phải thay đổi. Băng giá tan do trái đất ấm lên mở ra tuyến đường hàng hải mới giữa châu Á và Bắc Mỹ đi qua Greenland, hòn đảo lại có nguồn tài nguyên khoáng sản dồi dào, nhất là đất hiếm và uranium, chưa được khai thác nên hiển nhiên trở thành một khu vực hấp dẫn. Cả Nga và Trung Quốc gần đây đều coi khu vực Bắc Cực, bao gồm đảo Greenland, là địa bàn quan trọng và tìm cách gây ảnh hưởng cả về quân sự và kinh tế.
Năm 2009, Greenland đạt được quy chế tự trị rộng rãi, chính sách đối ngoại và quốc phòng của hòn đảo vẫn còn do chính phủ Đan Mạch nắm giữ nhưng chính quyền Greenland ở Nuuk có quyền kiểm soát công việc nội trị, kinh tế thương mại và tài nguyên khoáng sản. Nhân cơ hội đó, Trung Quốc đẩy mạnh việc giao thương với Greenland, tự xưng là “quốc gia cận Bắc Cực,” khởi động cái gọi là “Con Đường Tơ Lụa Trên Băng” (Polar Silk Road) – một bộ phận của đại dự án BRI (Vành Đai và Con Đường).
Từ đó đến nay, Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào Greenland, tập trung khai thác khoáng sản và xây dựng cơ sở hạ tầng. Các công ty quốc doanh Trung Quốc đã chiếm nhiều cổ phần trong các mỏ quặng sắt ở Isua, mỏ đồng ở Wegener, mỏ đất hiếm Kvanefjeld gần thủ phủ Nuuk nhưng hầu hết các dự án đó đều bị đình trệ một phần do khả năng sinh lợi không lớn như dự tính.
Tuy vậy, năm 2018 sự kiện Công Ty Xây Dựng Viễn Thông Trung Quốc (CCCC) của nhà nước Trung Quốc – ký hợp đồng cho Greenland vay 3.6 tỷ kroner ($563 triệu) để xây dựng ba phi trường trên đảo Greenland gây choáng váng cả ở Copenhagen và Washington. Dưới áp lực của Washington, hợp đồng với CCCC bị hủy bỏ và Đan Mạch đứng ra tài trợ cho việc xây dựng. Gần đây hơn, chính quyền mới của Greenland, được bầu lên Tháng Tư năm ngoái, thúc đẩy việc ký kết một hiệp định thương mại tự do với Trung Quốc và cho phép khai thác khoáng sản càng làm cho Mỹ thêm lo.
Trong cuộc họp với các nhà quản lý các tập đoàn dầu khí Mỹ tại Tòa Bạch Ốc hôm 9 Tháng Giêng, 2026, ông Trump bày tỏ “nếu chúng ta không ra tay thì Nga hoặc Trung Quốc sẽ chiếm Greenland.”
Các lãnh đạo của Greenland và Đan Mạch hiểu rõ bối cảnh an ninh đang thay đổi. Chính Ngoại Trưởng Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen cũng phải thừa nhận mối lo ngại an ninh của ông Trump là hợp lý do Nga và Trung Quốc gia tăng hoạt động gây ảnh hưởng ở đây. Thủ hiến Greenland Nielsen cho biết “thế giới đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 1951” đồng thời khẳng định người dân Greenland “nhận thức rõ những mối đe dọa an ninh dài hạn mà tổng thống (Trump) đã đề cập là hoàn toàn xác đáng.”
Ngăn chặn đầu tư của Trung Quốc
Thoả thuận mới ký giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland giải toả phần nào mối lo ngại đó. Thỏa thuận tái khẳng định chủ quyền của Greenland vẫn thuộc về Đan Mạch nhưng đồng thời cho phép Mỹ tiếp cận rộng rãi không phận và lãnh thổ của hòn đảo. Không có chuyện Mỹ có toàn quyền kiểm soát Greenland như thông tin lan truyền trên mạng, suy diễn quá đà từ một phát biểu của ông Trump: “[thỏa thuận] trao cho Hoa Kỳ quyền kiểm soát vĩnh viễn đối với các vấn đề an ninh và mọi nhu cầu khác trên vùng lãnh thổ đó.”
Điều IX của thỏa thuận ngăn chặn các quốc gia không thuộc NATO thiết lập căn cứ quân sự trên đảo nếu không có sự đồng ý của các bên liên quan. Điểm này cũng không mới mà chỉ nhấn mạnh một thực tế: Greenland là lãnh thổ NATO nên các quốc gia ngoài NATO như Nga và Trung Quốc đương nhiên không được hiện diện quân sự tại đây.
Điểm mới nhất, đáng kể nhất liên quan tới hoạt động kinh tế, đầu tư, tăng cường quy trình sàng lọc đối với các khoản đầu tư nước ngoài từ các quốc gia không thuộc NATO và không thuộc Liên Âu, một động thái nhằm ngăn chặn ảnh hưởng từ Trung Quốc và Nga.
Mỹ có vai trò nhưng không có toàn quyền phủ quyết dự án đầu tư từ các quốc gia ngoài NATO.
Không cũ cũng chưa mới
Trong cuộc phỏng vấn dài ba tiếng đồng hồ với báo The New York Times đầu năm nay, khi được hỏi vì sao ông vẫn muốn chiếm Greenland dù người Mỹ có quyền hoạt động quân sự không hạn chế ở đó, ông Trump trả lời: “Quyền sở hữu là quan trọng…Tôi nghĩ quyền sở hữu mang lại những thứ mà bạn không có từ việc thuê mướn hay hiệp định hợp tác”.
Thoả thuận mới không trao cho người Mỹ “quyền sở hữu” Greenland theo ý muốn của ông Trump; hòn đảo này vẫn không phải là lãnh thổ Mỹ. Nói cách khác, tham vọng chiếm hữu Greenland của ông Trump đã không thành cho nên thỏa thuận ông ký hôm nay không phải là một “thắng lợi lịch sử.” “Thỏa thuận này sẽ dập tắt mọi nghi ngờ, cả ở hiện tại lẫn tương lai, về việc Greenland dành lòng trung thành cho ai,” Thủ Hiến Greenland Nielsen nói, theo CBS News.
Tuy vậy, so với hiệp định an ninh Mỹ-Đan Mạch 1951, thỏa thuận mới là một bước cải tiến đáng kể, đặt ra một cơ chế ngăn chặn Trung Quốc bành trướng ảnh hưởng qua các hoạt động đầu tư, bóp chết thủ đoạn dùng tiền mua chuộc đối tác của Bắc Kinh. Gọi thỏa thuận này là “bình mới rượu cũ” do vậy cũng là nhận định không thỏa đáng.
“Chúng ta sẽ có toàn quyền thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ Châu Mỹ cũng như Châu Âu và các khu vực khác. Sẽ không một đối thủ nào của Hoa Kỳ được phép thiết lập sự hiện diện quân sự tại Greenland hay thực hiện các khoản đầu tư nhạy cảm ở đó nếu không có sự chấp thuận rõ ràng bằng văn bản của chúng ta,” ông Trump khẳng định. Và câu chuyện Greenland có thể kết thúc. [kn]
