Trúc Phương/Người Việt
Một tháng trước chuyến công du Bắc Kinh của Trump, lãnh đạo phe đối lập Quốc Dân Đảng của Đài Loan, bà Trịnh Lệ Văn (Cheng Li-wun), đã đến Trung Quốc trong chuyến thăm sáu ngày và được đón tiếp với nghi thức vô cùng trọng thị. Tập Cận Bình giờ đây không chỉ thủ đắc lá bài Trịnh Lệ Văn. Ông còn có một đồng minh khác liên quan vấn đề Đài Loan: Tổng Thống Trump.
Chỉ là món hàng mặc cả
Ngoại Trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio khẳng định chính sách Mỹ đối với Đài Loan vẫn không thay đổi. Tuy nhiên, việc chính quyền Trump tạm hoãn thương vụ vũ khí $14 tỷ cho Đài Loan và thái độ sẵn sàng từ bỏ “Sáu Cam Kết” (Six Assurances) cho thấy một sự đổi chiều đầy nguy hiểm đối với sinh mạng chính trị Đài Loan. Được chính quyền Ronald Reagan đưa ra năm 1982, “Sáu cam kết” gồm:
1) Mỹ không ấn định thời hạn chấm dứt bán vũ khí cho Đài Loan; 2) Mỹ không đồng ý việc tham vấn với Bắc Kinh trước khi quyết định bán vũ khí cho Đài Loan; 3) Mỹ không đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Bắc Kinh và Đài Bắc; 4) Mỹ không đồng ý sửa đổi Đạo Luật Quan Hệ Đài Loan (Taiwan Relations Act) theo yêu cầu Bắc Kinh; 5) Mỹ không thay đổi lập trường về vấn đề chủ quyền đối với Đài Loan; 6) Mỹ không gây sức ép buộc Đài Loan phải đàm phán với Bắc Kinh.
Tất cả sáu cam kết trên giờ đây lỏng lẻo hơn bao giờ hết. Sau cuộc gặp với Tập Cận Bình hồi Tháng Năm, Trump nói rằng việc Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan không nhất thiết là nhu cầu chiến lược mà là “quân bài đàm phán rất tốt” trong những cuộc thương lượng với Bắc Kinh. Cách Trump đặt vấn đề đã làm thay đổi bản chất sự việc. Đài Loan, từ một mắt xích chiến lược trong cấu trúc an ninh của Mỹ tại Châu Á-Thái Bình Dương, bỗng trở thành một món hàng có thể đặt lên bàn mặc cả.
Sự thay đổi này mang lại lợi ích rõ ràng cho Trung Quốc. Bắc Kinh vốn phản đối mọi thương vụ vũ khí Mỹ-Đài Loan, nhưng nếu Washington nhìn những thương vụ ấy như một “quân bài” trong quan hệ Mỹ-Trung thì Trung Quốc giờ đây có thêm vị thế để gây sức ép. Vấn đề không nằm ở một hợp đồng vũ khí cụ thể. Nó nằm ở thông điệp chiến lược, rằng cam kết của Mỹ đối với Đài Loan giờ có thể được đem ra định giá và mặc cả.
Điều này càng đáng chú ý khi đặt cạnh tiền lệ trong cách hành xử của các đời tổng thống Mỹ từ thập niên 1980. Từ sau thời Reagan, Washington luôn duy trì nguyên tắc rằng Mỹ không cần xin phép hay tham khảo ý kiến Bắc Kinh trước khi quyết định bán vũ khí cho Đài Loan. Chính nguyên tắc này giúp duy trì ưu thế Mỹ trên bàn đàm phán. Trung Quốc có thể phản đối, gây sức ép hoặc đe dọa, nhưng không bao giờ có quyền phủ quyết đối với quyết định an ninh của Mỹ liên quan Đài Loan. Giờ đây, Trump đạp đổ cái thế trên cơ như vậy của Mỹ.
Từ mất niềm tin đến mệt mỏi
Với Bắc Kinh, Đài Loan không đơn thuần là vấn đề lãnh thổ mà là “món nợ” còn sót lại từ cuộc nội chiến. Việc “thống nhất” Đài Loan luôn là thước đo quan trọng đối với tham vọng của Cộng Sản Trung Quốc. Chừng nào Đài Loan còn nằm ngoài sự kiểm soát Bắc Kinh, câu chuyện về một Trung Quốc “thống nhất” mà đảng Cộng Sản tuyên truyền vẫn chưa thể gọi là viên mãn.
Trong khi đó, Tập Cận Bình cảm thấy ngày càng cấp bách trong việc thể hiện mức độ tiến triển liên quan việc kiểm soát Đài Loan. Với Tập, đó là sứ mệnh lịch sử đóng vai trò then chốt đối với tính chính danh lẫn di sản chính trị của ông. Dù vẫn nắm quyền lực một cách tuyệt đối, Tập sẽ đối mặt kỳ Đại Hội Đảng mang tính bước ngoặt vào năm 2027, khi vấn đề người kế nhiệm được đặt ra và một thế hệ lãnh đạo mới có thể gây sức ép đòi hỏi kết quả cụ thể đối với vấn đề thống nhất Đài Loan.
Nếu được tự quyết định, phần lớn người dân Đài Loan dĩ nhiên muốn duy trì nguyên trạng. Họ muốn tiếp tục sống với quyền tự chủ mà họ đang có, giao thương rộng mở với thế giới và được quyền tự quyết tương lai mà không phải chịu sự can thiệp từ Bắc Kinh. Với họ, việc Đài Loan thuộc về cộng đồng các nền dân chủ không chỉ mang ý nghĩa địa chính trị mà còn là sự lựa chọn về cách họ muốn xã hội mình tồn tại.
Trong nhiều thập niên, Mỹ từng đứng ở vị trí trung tâm của hệ thống dân chủ và là một trong những quốc gia cam kết bảo vệ một trật tự an ninh mà Đài Loan dựa vào. Nước Mỹ hôm nay đã khác. Không chỉ bởi Trump. Một bộ phận đáng kể công chúng Mỹ thật ra cũng ngày càng mệt mỏi với những cuộc khủng hoảng ở bên ngoài và đặt câu hỏi vì sao Mỹ phải gánh thêm những rủi ro không trực tiếp xảy ra trên lãnh thổ mình.
Tự do, dân chủ, quyền tự quyết và một xã hội không bị ép buộc bởi cường quốc độc đoán – những giá trị từng tạo nên ngôn ngữ chung giữa Washington và Đài Bắc – giờ đây đang bị đẩy xuống hàng thứ yếu trước những phép tính về lợi ích và khả năng mặc cả. Tại Đài Bắc lẫn Washington, người ta giờ ngày càng “ngượng mồm” khi nhắc đến những giá trị dân chủ, như thể “giá trị Mỹ” đã trở thành thứ lỗi thời, không còn đủ sức thuyết phục trong một thế giới mà mọi cam kết đều được quy đổi thành lợi ích cụ thể theo ngôn ngữ bọn lái buôn chuyên nghiệp. Đó có lẽ là thay đổi đáng kể nhất. Nó cho thấy thật ra không hẳn Đài Loan thay đổi mà là cách nước Mỹ thay đổi. Có thể hiểu tại sao chưa bao giờ người Đài Loan mất niềm tin như lúc này.
Nhìn chung, những lập luận có sức nặng nhất để bảo vệ Đài Loan không hẳn xuất phát từ những lời kêu gọi về tự do hay dân chủ mà từ giới chiến lược gia về quân sự và kinh tế. Trong mắt giới chiến lược, Đài Loan vẫn là mắt xích then chốt trong chuỗi đảo thứ nhất, có ý nghĩa đặc biệt đối với khả năng duy trì vị thế Mỹ tại Thái Bình Dương. Nếu Bắc Kinh kiểm soát hòn đảo này, cán cân quân sự trong khu vực có thể đảo lộn đáng kể, kéo theo những hệ quả vượt xa phạm vi Đài Loan.
Lý do kinh tế quan trọng không kém. Đài Loan là trung tâm sản xuất chất bán dẫn tiên tiến của thế giới, đóng vai trò nền tảng đối với công nghiệp trí tuệ nhân tạo, điện toán và nhiều ngành công nghệ chiến lược của Mỹ. Vì thế, những ý kiến bảo vệ Đài Loan tại Washington tiếp tục tin rằng nếu bỏ rơi Đài Loan, Mỹ không chỉ mất một đối tác dân chủ mà là nguồn lực công nghệ có tính chiến lược sẽ rơi vào tay Trung Quốc. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt về AI và công nghệ cao, việc để Bắc Kinh kiểm soát mắt xích này chẳng khác nào trao cho đối thủ quyền tác động lên một phần hạ tầng công nghệ của chính nước Mỹ.
Toàn cảnh, Tập Cận Bình đang nắm nhiều lợi thế chính trị. Đài Loan hiện chuẩn bị cuộc bầu cử thị trưởng và các chức vụ địa phương vào Tháng Mười Một tới. Kết quả bầu cử có thể giúp đưa thêm nhiều chính trị gia thân Bắc Kinh lên nắm quyền. Nếu trong cuộc bầu cử tổng thống 2028, Quốc Dân Đảng (KMT) hất cẳng được đảng Dân Tiến thì khả năng Đài Loan tổ chức trưng cầu dân ý về việc chính thức trở thành một tỉnh Trung Quốc có thể đến trong một ngày không xa. Cần nói thêm, dù đảng Dân Tiến vẫn duy trì lợi thế trong một số cuộc thăm dò gần đây nhưng KMT có ảnh hưởng mạnh trong hệ thống chính trị địa phương. Với việc kiểm soát cơ quan lập pháp, họ đã tận dụng lợi thế này để buộc chính quyền của Tổng Thống Lại Thanh Đức giảm quy mô gói ngân sách quốc phòng trị giá $40 tỷ.
Trong khi đó, thế hệ trẻ Đài Loan ngày nay không còn quá kinh sợ Cộng Sản Trung Quốc. Cuộc khảo sát do World United Formosans for Independence (một nhóm ủng hộ độc lập tại Đài Loan) thực hiện năm 2025 cho thấy, khoảng 21% người dưới 20 tuổi có cái nhìn tích cực về Trung Quốc – tỷ lệ cao nhất trong các nhóm tuổi.
Trở lại với chính sách Đài Loan của Trump. Tập Cận Bình không chỉ nắm tay trong KMT. Bắc Kinh đang có sự ủng hộ gián tiếp của… “đồng chí Trump.” Vài tháng sau khi Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai, chính quyền Trump nhất quyết không đồng ý việc Lại Thanh Đức xin quá cảnh Mỹ trong chuyến công du Mỹ Latin. Trong khi đó, Trịnh Lệ Văn và KMT không vấp phải bất kỳ hạn chế nào. Chưa đầy hai tháng sau chuyến kinh lý Bắc Kinh, Trịnh dẫn đầu một phái đoàn KMT đến Mỹ. Bà thoải mái đến Washington DC, San Francisco, Boston, New York và Los Angeles.
Trong buổi tọa đàm được Asia Society tổ chức ở Manhattan, Trịnh mô tả Tập Cận Bình là đối tác đáng tin cậy, rằng Trung Quốc và Đài Loan thuộc về nhau. Đó là quan điểm nhất quán với cách nhìn Bắc Kinh và khiến Trung Quốc vô cùng hài lòng. Trớ trêu thay, chính Trump cũng cho thấy cách nhìn tương tự. [kn]
