Hiếu Chân/Người Việt
Nghi thức cung kính chưa từng có mà Tổng Thống Donald Trump đón tiếp ông Tập Cận Bình – chủ tịch, tổng bí thư đảng Cộng Sản Trung Quốc (ĐCSTQ), bộc lộ trước mắt bàn dân thiên hạ điều mà lâu nay các nhà quan sát bàn luận một cách dè dặt: Trung Quốc đang ở thế thượng phong, có thể sẽ thay vị trí thống trị thế giới của Hoa Kỳ trong một ngày không xa. Nói cách khác, uy thế của Hoa Kỳ như là trung tâm của trật tự thế giới sau Thế Chiến Thứ Hai đang suy tàn, nhường chỗ cho một Trung Quốc cộng sản đang vươn lên đầy tham vọng.
Ông Tập từ lâu đã dạy dỗ đảng viên và người dân Trung Quốc rằng, phương Tây (Mỹ) đang suy tàn, phương Đông (Trung Quốc) đang trỗi dậy, rằng nếu thế kỷ 20 là thế kỷ Mỹ thì thế kỷ 21 là thế kỷ Trung Quốc! Không ai tin vào điều đó nếu chưa nhìn thấy một ông Tập lạnh lùng đi bên một ông Trump xun xoe đến thảm hại!
Ông Tập còn khuyến cáo ông Trump về “bẫy Thucydides” để cảnh báo Hoa Kỳ chớ dại dột đi quá “lằn ranh đỏ,” thách thức Trung Quốc ở bốn vấn đề mà Đại Sứ Trung Quốc tại Mỹ là Hạ Phong (Xie Feng) vừa nhắc lại trước chuyến thăm của ông Tập: Đài Loan, dân chủ – nhân quyền, con đường phát triển, và quyền phát triển của Bắc Kinh.
Thuật ngữ “bẫy Thucydides” được nhà khoa học chính trị Graham Allison của đại học Harvard University đặt ra để dự báo chiến tranh giữa một cường quốc đang lên và một cường quốc đang thống trị. Câu chuyện bắt nguồn từ nghiên cứu của nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides, cho rằng cuộc chiến tranh Peloponnese cách đây 2500 năm là do cường quốc lúc đó Sparta lo sợ trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của Athens. Khảo sát 16 trường hợp xung đột tương tự trong 500 năm qua, Giáo Sư Allison nhận thấy có 12 trường hợp dẫn tới chiến tranh. Và ông vận dụng “quy luật” đó để cảnh báo một cuộc chiến tranh thảm khốc có thể xảy ra khi Trung Quốc, cường quốc đang nổi lên, nỗ lực lật đổ vị thế thống trị của siêu cường Mỹ.
Ông Trump và đội tham mưu của ông dường như không quan tâm đến cách nói của người Trung Quốc, “ý tại ngôn ngoại” – ẩn ý đe dọa chiến tranh trong lời ông Tập nếu Hoa Kỳ lạm dụng vấn đề “an ninh quốc gia” để kìm hãm Trung Quốc, như lời của Tạ Phong! Sở dĩ ông Tập mạnh miệng như vậy có phần do ông ta nhìn thấy rõ sự suy yếu của nước Mỹ mà ông nghĩ tới từ lâu.
***
Nhưng đà xuống dốc của Mỹ bắt đầu từ lâu và Tổng Thống Trump không phải là tác nhân duy nhất dẫn tới sự xuống dốc đó. Vấn đề sâu xa hơn nằm ở chỗ nước Mỹ đã mất năng lực sản xuất công nghiệp vào tay Trung Quốc.
Mỹ từng là quốc gia sản xuất công nghiệp lớn nhất thế giới từ năm 1890. Đỉnh cao của sản xuất công nghiệp Mỹ là những năm 1950 khi nước này làm ra gần 50% sản lượng hàng công nghiệp của thế giới, giảm xuống còn khoảng 24% năm 2000 khi các nước khác tăng tốc sau Thế Chiến Thứ Hai.
Tình hình bắt đầu thay đổi nhanh khi Trung Quốc gia nhập Tổ Chức Thương Mại Thế Giới (WTO) cuối năm 2001 và áp dụng nhiều chính sách thúc đẩy sản xuất trong nước. Đến năm 2024 Trung Quốc trở thành nước sản xuất công nghiệp lớn nhất thế giới, làm ra khoảng 29% tổng sản lượng công nghiệp toàn cầu, trị giá hằng năm khoảng $4,800 tỷ; Mỹ xếp thứ hai với 17.2%, giá trị khoảng $2,800 tỷ; Nhật Bản thứ ba (5.1% – $800 tỷ), Đức thứ tư (5.1% – $800 tỷ) và Nam Hàn thứ năm (2.8% – $500 tỷ). Như vậy về công nghiệp, riêng Trung Quốc đã gần bằng bốn nước kế tiếp cộng lại, theo dữ liệu của Ngân Hàng Thế Giới (WB).
Trong một số ngành nghề cụ thể, vai trò thống trị của Trung Quốc càng đáng sợ. Ở ngành đóng tàu chẳng hạn, thị phần của Trung Quốc trong ngành đóng tàu thế giới tăng chóng mặt từ 5% năm 2000 lên 53% năm 2025; trong khi Mỹ chỉ chiếm một phần khiêm tốn là 0.11%. Chỉ một tập đoàn đóng tàu quốc doanh Trung Quốc CSSC (China State Shipbuilding Corporation) mỗi năm đã đóng một lượng tàu thương mại bằng tổng trọng tải tàu Mỹ đóng được từ cuối Thế Chiến Thứ Hai đến nay, theo báo cáo của Trung Tâm Nghiên Cứu Chiến Lược Và Quốc Tế (CSIS) trước Uỷ Ban Đối Ngoại Hạ Viện cuối Tháng Bảy vừa qua. Sẽ không ngạc nhiên, tại sao Hải Quân Trung Quốc hiện có nhiều chiến hạm hơn Mỹ, tàu lớn hơn và mới hơn, dù độ tân tiến có thể không bằng; tại sao Hải Quân Mỹ phải nhờ các đồng minh như Nhật Bản, Nam Hàn và vài nước Châu Âu sửa chữa, tân trang các chiến hạm của Mỹ.
Không chỉ đóng tàu mà Trung Quốc còn dẫn đầu hoặc gần dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực công nghệ cao khác như trí tuệ nhân tạo (A.I.), người máy (robot), năng lượng tái tạo (xe điện, pin, tấm quang năng…) hoặc phi cơ không người lái dân dụng và quân sự (drone)… Chỉ cần Trung Quốc nắm yết hầu ngành công nghiệp tinh chế đất hiếm, dùng nó làm quân bài mặc cả thì Mỹ và phương Tây đã lao đao, như chúng ta thấy gần đây.
Sản xuất công nghiệp cũng là nền tảng của sức mạnh quân sự và sức mạnh nói chung của một quốc gia. Khi Mỹ nhường sân chơi công nghiệp cho Trung Quốc thì cũng nhường luôn một phần sức mạnh vốn có của Mỹ. Nếu chiến tranh nổ ra giữa Mỹ và Trung Quốc theo kịch bản “bẫy Thucydides” thì Mỹ sẽ rất khó chống đỡ một kẻ thù có tiềm lực công nghiệp lớn hơn, giống như năm 1941 khi cỗ máy công nghiệp khổng lồ của Mỹ tham chiến thì phe Đức – Nhật nhanh chóng bị đánh bại.
***
Chính quyền Trump và các chính phủ tiền nhiệm có nhiều nỗ lực vực dậy sản xuất công nghiệp nội địa nhưng rất tiếc đều không thành công. Cựu Tổng Thống Joe Biden chẳng hạn, đã ban hành một số đạo luật kích thích sản xuất công nghiệp nội địa, như luật CHIPS và Khoa Học (2022), thúc đẩy nghiên cứu và sản xuất sản phẩm bán dẫn, luật Giảm Lạm Phát (IRA, 2022) tài trợ cho sản xuất xe điện, năng lượng tái tạo, pin; luật Build America, Buy America (BABA, 2021) nâng cấp cơ sở hạ tầng, bắt buộc các dự án đầu tư công phải sử dụng nhôm, thép và nguyên liệu do Mỹ sản xuất…
Nhưng chính phủ Mỹ không thể dùng mệnh lệnh hành chánh can thiệp trực tiếp vào quyết định đầu tư kinh doanh của các nhà công nghiệp như chính phủ cộng sản Trung Quốc. Các nhà tư bản luôn chạy theo lợi nhuận, ở đâu có lời hơn, nhân công rẻ hơn, luật lệ lỏng lẻo hơn thì họ đến xây nhà máy sản xuất, Washington không cấm họ được.
Chính quyền Trump cũng muốn kéo sản xuất công nghiệp về lại Mỹ bằng cách sử dụng đòn thuế quan (tariff): sản xuất tại Mỹ bán cho người Mỹ thì được miễn thuế, còn sản xuất ở ngoại quốc đem về Mỹ bán thì phải chịu thuế nặng. Nhưng đánh thuế tràn lan, không tập trung vào một số mặt hàng nhất định, đánh cả sản phẩm lẫn nguyên vật liệu, đã trở nên lợi bất cập hại, người tiêu dùng phải trả giá cao hơn còn nhà công nghiệp thì thà đóng thuế chứ không chuyển nhà máy về Mỹ khi sản xuất ở nước ngoài vẫn có lợi nhuận cao hơn! Made in USA, Make America Great Again (MAGA) nói thì dễ nhưng thực tế hoàn toàn không đơn giản.
***
Một cội rễ thứ hai của sức mạnh Mỹ là quan hệ đồng minh. Trước đây, cái gì Mỹ không có hoặc thiếu thì dựa vào các đối tác thân thiện ở Châu Âu, ở Đông Á mà ngành đóng tàu nói trên là một ví dụ. Các đồng minh còn đóng góp xương máu, sát cánh cùng người Mỹ tại các chiến trường Iraq, Afghanistan và những nơi khác.
Đáng tiếc là chính quyền hiện nay nghĩ rằng, các nước đồng minh lâu đời là bọn ăn bám, lợi dụng sự hào phóng của Mỹ, từ đó nghĩ ra nhiều biện pháp trừng phạt. Ngay đến Canada và Mexico, hai nước láng giềng thân thiết ký kết với Mỹ hiệp định thương mại tự do USMCA cũng bị đòn tariff đánh tơi tả. Chính quyền Trump đồng thời giao du thân mật với các quốc gia độc tài Nga, Trung cộng, Bắc Hàn…
Chính sách ngoại giao ngược đời như vậy đang xói mòn vị thế toàn cầu của Mỹ, huỷ hoại lòng tin vào vai trò lãnh đạo của Mỹ và khiến Washington càng ngày càng bị cô lập. Những lời đe dọa khét lẹt của ông Trump tại Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc mới đây đối với Iran, Cuba, toà hình sự quốc tế ICC càng làm cho cộng đồng quốc tế thêm ngán ngẩm!
Khảo sát ý kiến của Pew Research Center hồi Tháng Bảy ở 36 quốc gia ghi nhận, thiện cảm dành cho nước Mỹ đã giảm từ 58% năm 2023 xuống còn 36% hiện nay, thiện cảm cho Trung Quốc tăng từ 32% lên 46% cùng kỳ; số người tin ông Trump làm đúng trong những vấn đề quốc tế giảm từ 35% xuống còn 21%, ngược lại số người tin ông Tập tăng từ 22% lên 31%, cao hơn ông Trump 10 điểm phần trăm!
Hiện các đồng minh dần xa lánh Mỹ và tìm cách liên kết trong một thế giới “không có Mỹ.” Trường hợp cụ thể nhất là Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan – đều là đồng minh của Mỹ – đã cùng ký hiệp định phòng vệ Mecca để ứng cứu lẫn nhau, Oman hợp tác với Iran để cùng kiểm soát eo biển Hormuz! Đáng chú ý là Saudi Arabia sau nhiều năm cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự và đổ ra rất nhiều tiền mua vũ khí Mỹ nay phải “tính lại” sau khi bị Washington lạnh lùng từ chối hỗ trợ Riyadh trong cuộc đối đầu hiện nay với lực lượng Houthis ở Yemen!
***
Phân tích như trên không phải là chê bai nước Mỹ suy yếu, đề cao kẻ thù Trung Quốc. Thực tế cần được nhìn nhận đúng như nó đang diễn ra, hiểu ngọn nguồn thì mới tìm được giải pháp để tiến tới. Nếu cứ nhắm mắt bịt tai tự ru ngủ trong niềm vinh quang quá khứ thì sẽ có lúc “gặm một khối căm hờn” để tiếc nuối “thời oanh liệt nay còn đâu” mà thôi! [dt]
Ta sống mãi trong tình thương nỗi nhớ
Thuở ngang tàng hống hách những ngày xưa
Nhớ cảnh sơn lâm bóng cả cây già
Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn hét núi
Với khi thét khúc trường ca dữ dội. (Thế Lữ)
