Trúc Phương/Người Việt
Khi trở lại làm việc vào ngày 5 Tháng Mười kể từ ngày nghỉ 16 Tháng Chín, Hạ Viện Mỹ gần như chắc chắn “xìu xìu ển ển” trong bối cảnh nghị trường có thể “đổi vai.” Chưa bao giờ dư luận nhìn về Quốc Hội với tâm trạng chán ngán như vậy. Muốn Quốc Hội “vĩ đại trở lại,” chỉ có hai khả năng: Phe Cộng Hòa phải chấm dứt nhu nhược, hoặc cử tri phải đưa Dân Chủ trở lại vị trí đa số.
“Hiệu suất hành pháp” mang “dấu ấn” Mike Johnson
Ngày 16 Tháng Chín, khi cho Hạ Viện nghỉ sớm (kéo dài bảy tuần), Chủ Tịch Hạ Viện Mike Johnson bốc phét rằng đây là nhiệm kỳ Quốc Hội hiệu quả nhất và các nghị viên có thể về nhà nghỉ ngơi với “tâm thế ngẩng cao đầu.” Tuy nhiên, Hạ Viện thời Mike Johnson là một trong những giai đoạn tệ hại nhất lịch sử. Mỗi lần đụng vấn đề nào hóc búa bất lợi cho Trump hoặc Cộng Hòa thì Mike Johnson bày ra trò “tạm nghỉ.” Dân Biểu Sara Jacobs (Dân Chủ-California) cho biết, Mike Johnson đã hủy 62 trong 261 ngày bỏ phiếu theo lịch trình.
Trong khi đó, Mike Johnson nói: “Hạ Viện đạt hiệu suất lập pháp cao thứ hai trong lịch sử cơ quan này kể từ năm 1789. Chúng tôi đã thông qua hơn 900 dự luật.” Trong thực tế, Quốc Hội khóa hiện tại (119th Congress) có số dự luật được ký ban hành thành luật thấp hơn bất kỳ khóa Quốc Hội nào trong 30 năm qua.
Cái gọi là “hiệu suất lập pháp” hàm chứa đầy tính mỉa mai khi Hạ Viện dù thông qua hơn 900 dự luật và nghị quyết nhưng 700 dự luật hiện vẫn bị tắc nghẽn tại Thượng Viện. Tờ The Hill cho biết, tính đến ngày 31 Tháng Tám, trong 732 dự luật và nghị quyết liên viện được Hạ Viện thông qua và có khả năng trở thành luật, chỉ 111 văn bản thực sự được ban hành. Và theo phân tích The Washington Post, Quốc Hội khóa 115, do đảng Cộng Hòa kiểm soát trong nhiệm kỳ 2017-2018, là khóa lập pháp thành công nhất, với 580 dự luật được ký thành luật. Trái lại, Quốc Hội khóa 118, cũng do Cộng Hòa kiểm soát trong nhiệm kỳ 2023-2024, lại lập kỷ lục theo chiều ngược lại: Chỉ 274 dự luật trở thành luật, mức thấp nhất trong nhiều thập niên.
Bát nháo băng nhóm nghị trường
Có thể thấy Quốc Hội nói chung và Hạ Viện nói riêng ngày càng giống một “tổ chức” băng nhóm hơn là cơ quan lập pháp của hệ thống chính trị dân chủ truyền thống Mỹ. Hành pháp (tổng thống) giờ xem Quốc Hội như “một đám lố nhố” nếu không phải bù nhìn thì cũng là tay sai. Cần nhắc lại, Hiến Pháp quy định cơ cấu chính quyền với ba điều căn bản: Điều I của Hiến Pháp thiết lập Quốc Hội. Điều II tạo ra chức vụ tổng thống. Điều III quy định về Tối Cao Pháp Viện.
Như vậy, Quốc Hội được Hiến Pháp xếp ở vị trí số một. Các nhà lập quốc xem Quốc Hội là cơ quan đứng đầu trong các nhánh quyền lực ngang hàng thuộc hệ thống chính quyền tam quyền phân lập. Được thiết kế để đóng vai trò là động lực chính trong bộ máy chính quyền, Quốc Hội có quyền thành lập các cơ quan hành pháp và thậm chí các tòa án cấp dưới. Quốc Hội cũng có quyền bãi nhiệm thành viên các nhánh quyền lực khác, trong khi nhánh hành pháp lẫn tư pháp đều không thể bãi nhiệm thành viên Quốc Hội. Về lý thuyết, các nhánh quyền lực khác chỉ có thể hành động trong khuôn khổ do Quốc Hội quy định.
Trong các chức năng được quy định tại Mục 8 của Điều I trong Hiến Pháp Hoa Kỳ (Section 8 of Article I), Quốc Hội có những quyền hạn độc quyền như: Ban hành thuế, cấp ngân sách cho các cơ quan chính phủ, tuyên chiến, điều tiết thương mại với nước ngoài và quan trọng nhất là “ban hành mọi đạo luật cần thiết và thích hợp để thực thi các quyền hạn nêu trên.” Tuy nhiên, như Dân Biểu Jim Himes (Dân Chủ-Connecticut), người từng làm việc tại Hạ Viện suốt 18 năm, than thở, “Quốc Hội hiện ở trạng thái lấp lửng giữa sự tê liệt và sự vô nghĩa, chưa kể việc bị người dân khinh thường.”
Cơ quan lập pháp từng rất uy nghiêm này chỉ là cái bóng mờ của quá khứ. Quốc Hội ngày càng từ bỏ thẩm quyền của họ. Không chỉ không làm đủ trách nhiệm, Quốc Hội còn giống một mô hình “bầy đàn,” lo “canh me” đấu đá hơn là quản lý quá trình hoạch định chính sách. Hậu quả, chính sách được khai sinh từ Tòa Bạch Ốc chứ không phải Capitol Hill. Điều đó có nghĩa hành pháp (tổng thống) chiếm luôn vai trò lập pháp (Quốc Hội). Tổng thống không chỉ đề ra nghị sự mà thậm chí kiểm soát cả quá trình hình thành và thực thi. Cảnh tượng mỗi khi Trump nói chuyện trong Quốc Hội, phe Cộng Hòa đứng lên vỗ tay ầm ầm trong khi cánh Dân Chủ ngồi bất động bày tỏ bất mãn, đã trở thành hình ảnh tồi tệ của hoạt động nghị trường Mỹ.
Quốc Hội vốn không được lòng dân từ nhiều thập niên trước khi Trump trở thành tổng thống. Theo thăm dò Gallup, từ năm 1974 đến nay, tỷ lệ trung bình ủng hộ Quốc Hội của người dân là 28%. Tính đến Tháng Bảy, 2026, trong tất cả thể chế, Quốc Hội có tỷ lệ tín nhiệm thấp nhất, với vỏn vẹn 9%. Sự đánh giá thấp Quốc Hội ở mức nghiêm trọng như vậy không thể chỉ quy trách nhiệm cho một cá nhân.
Dù vậy, không thể phủ nhận việc Trump đã bóp cổ và “giết chết” Quốc Hội một cách gần như tuyệt đối. Chưa bao giờ trong lịch sử mà các ông bà nghị của một đảng lại sợ tổng thống đảng mình theo kiểu như các nghị viên Cộng Hòa khiếp đảm và tuân phục trước Trump. Không ít nghị viên Cộng Hòa, trước khi bỏ phiếu cho dự luật nào đó, thậm chí phải móc điện thoại ra xem Trump có “ý kiến” gì trên Truth Social…
Phần mình, với Mike Johnson, ở tư cách chủ tịch Hạ Viện, ông là người đứng thứ ba trong thứ tự kế nhiệm tổng thống. Tuy nhiên, vai trò Mike Johnson trên thực tế là phát ngôn viên của Trump tại Quốc Hội.
Theo truyền thống, chủ tịch Hạ Viện là người định hướng chương trình nghị sự. Sau khi được soạn thảo tại các ủy ban, dự luật sẽ được xếp lịch xem xét bởi Ủy Ban Quy Tắc (Rules Committee – cơ quan quy định thể thức tranh luận cho từng dự luật) và cuối cùng được đưa ra thảo luận tại phiên họp toàn thể. Tuy nhiên, phần lớn quy trình chính thức này bị bỏ qua thời Mike Johnson. Các dự luật bước ra từ hệ thống Ủy Ban Quy Tắc hiếm khi trải qua quá trình chỉnh sửa với sự tham gia của cả hai đảng. Quyết định của Ủy Ban Quy Tắc cũng không còn nhiều trọng lượng, đặc biệt đối với các nghị viên Cộng Hòa. Họ thà chặn dự luật được đưa ra thảo luận toàn thể còn hơn là bỏ phiếu cho dự luật đó.
Sửa lại như thế nào?
Khi tổng thống nắm quyền quyết định còn Quốc Hội phụ thuộc vào giới lãnh đạo đảng, hậu quả là một nửa cơ quan lập pháp không còn bận tâm đến việc quyền lực hành pháp bị nới lỏng quá mức hoặc bị thao túng ra sao, miễn là “phe mình” nắm quyền Tòa Bạch Ốc. Đó là vòng luẩn quẩn tai hại. Tổng thống càng nắm nhiều quyền lực, Quốc Hội vốn chịu sự chi phối đảng phái lại càng nghĩ rằng Tòa Bạch Ốc là nơi hiệu quả nhất để hiện thực hóa các chủ trương nằm trong cương lĩnh đảng mình.
Để “làm mới” lại Quốc Hội, điều đầu tiên là Quốc Hội phải khống chế chứ không phải tiếp tục trao thêm quyền cho tổng thống. The Washington Post cho biết, các thành viên Dân Chủ tại Hạ Viện hiện soạn các dự luật nhằm hạn chế quyền lực khẩn cấp của tổng thống. Giới luật sư cũng lên kế hoạch về cách bảo vệ Bộ Tư Pháp khỏi ảnh hưởng tổng thống. Một dự luật Hạ Viện sẽ ngăn tổng thống đơn phương cải tạo Tòa Bạch Ốc. Trong khi đó, giới đạo đức học soạn các quy tắc để ngăn gia đình tổng thống kiếm chác, đối với tổng thống đương nhiệm lẫn tổng thống tương lai.
Một cách tổng quát, tất cả những gì được hoạch định có thể được xem là một trong những cuộc cách mạng dân chủ lớn nhất lịch sử Mỹ ít nhất từ sau Đệ Nhị Thế Chiến. Vấn đề ở chỗ nhiều hành động của Trump rất khó đảo ngược hoặc mất rất nhiều thập niên để sửa lại. Việc phá vỡ các rào cản kiểm soát quyền lực luôn dễ hơn nhiều so với việc khôi phục. Bất luận thế nào, những gì diễn ra cho thấy đây là thời điểm thích hợp nhất để nhận thức lại vai trò Quốc Hội cũng như việc tìm cách tái thiết vai trò đối trọng của Quốc Hội đối với nhánh hành pháp. Giải pháp càng phức tạp thì mức độ đòi hỏi ý chí chính trị càng cao.
Cần nói thêm, với Dân Chủ, việc xây dựng lại niềm tin cho Quốc Hội không chỉ là những phác thảo dài hơi, mà họ, cùng lúc, cũng nên cho thấy họ đủ tư cách và uy tín để thuyết phục được người dân. Có những chuyện tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng ảnh hưởng không nhỏ.
Như được cây bút Robert Draper thuật trên The New York Times Magazine, màn phấn khích cuồng nhiệt (vào năm 2025) của Thượng Nghị Sĩ Dân Chủ Chuck Schumer (trưởng khối phe thiểu số Thượng Viện) cùng một số dân biểu Dân Chủ – khi họ nhảy cẫng lên và la làng “Chúng ta sẽ thắng! Chúng ta sẽ thắng!” – đã tạo ra hình ảnh đầy phản cảm. Cựu Dân Biểu Tim Ryan (Dân Chủ-Ohio) phải thốt lên: “Tôi thực sự không biết nói gì khi chứng kiến chuyện như thế này. Đây là chương trình “Saturday Night Live” hay là đời thực vậy? Có ai thực sự nghĩ đây là tương lai đất nước? Đây là giải pháp thay thế duy nhất cho nước Mỹ thời Trump sao? Thật quá sức nản.” [kn]
