Lê Mạnh Hùng
Một trong những trò chơi rất thịnh hành tại các “pub” (quán rượu) của Anh vào dịp Giáng Sinh và đầu năm là trò chơi “Who said it” trong đó người ta đố nhau tác giả của những câu nói bất hủ được. Nhưng nếu người được coi như là tác giả không nói ra thì sao?“Play it again, Sam” được biết như là một câu nói mà Humphrey Bogart làm nổi tiếng trong cuốn phim Casablanca. Thế nhưng thực tế ông không hề nói câu đó. Nó là khúc đáng nhớ nhất của cuốn phim, nhưng nó không hề xuất hiện trong kịch bản. Nếu các nhà viết kịch bản của Warner Bros có thể đi ngược thời gian thì chắc rằng họ sẽ để Bogart nói câu này, câu mà nhiều thế hệ người xem phim nghĩ rằng mình đã nghe.
Trên thế giới có rất nhiều trường hợp như vậy, nó là hậu thế mài giũa cho những gì mà tác giả có thể nói hoặc không nói. Isaac Newton không hề nói câu mà người ta gán cho ông sau khi mất một đồng tiền trong cái gọi là “South Sea bubbles,” “Tôi có thể tiên đoán chuyển động của các thiên thể, nhưng không đoán được sự điên rồ của đám đông.” Thế nhưng ông quả có viết ra một cách tương tự về sự khác biệt giữa vật lý và tâm lý học.
Đôi khi hậu thế làm thay đổi ý nghĩa của câu nói. “Winter of our discontent” thường được dùng để nói lên sự bất mãn của người ta trước tình trạng hiện tại, nhưng Richard III trong Shakespeare nói câu này không phải để nói lên sự bất mãn trước tình trạng hiện tại mà là để ăn mừng sự thay đổi trong số mạng của gia tộc mình. Ta có thể thấy rõ nếu đọc nguyên cả câu:
Now is the winter of our discontent
Made glorious summer by this son of York;
Nói chung, ta hầu như không thể xác nhận rằng một tác giả có thật nói hay không nói câu mà người ta gán cho họ. Rick, nhân vật mà Bogart đóng trong Casablanca là một trường hợp ngoại lệ hiếm có vì cuộc sống giả tưởng của Anh chỉ kéo dài có 90 phút và ta biết tất cả mọi chữ mà anh nói ra.
Cho đến nay không ai tìm ra là Aneurin Bevan, người sáng lập ra hệ thống Y Tế Quốc Gia của Anh có nói ra câu nổi tiếng này “Kể từ bây giờ, tiếng một cái bình nước tiểu rớt xuống tại bệnh viện Tredegar sẽ dội lên tại lâu đài Westminster (trụ sở Quốc Hội Anh).”
Thế nhưng câu nói thể hiện một cách tượng hình vấn đề làm sao dung hòa việc kiểm soát từ trung ương với trách nhiệm cá nhân – một vấn đề vốn đã ám ảnh hệ thống Y Tế Anh từ khi thành lập. Câu nói này thể hiện đúng lối nói bộc trực của Bevan thành ra có thể ông quả có nói câu đó thật. Nhưng nó cũng có thể là một ngụy tạo của một kẻ xấu bụng.
Đôi khi hậu thế bỏ quên bối cảnh của câu nói. Adam Smith quả có viết rằng một nhà buôn có thể “bị hướng dẫn bởi một bàn tay vô hình đưa đến cổ vũ một mục tiêu vốn không nằm trong dự tính của anh.” Nhưng câu nói này không phải là câu nói ca tụng chủ thuyết thị trường tự do cực đoan mà nhiều nhà bảo thủ hiện nay cổ vũ. Sự thật, Adam Smith viết câu này trong lúc giải thích rằng nhiều khi việc bảo hộ mậu dịch là không cần thiết vì người tiêu thụ và ngay cả các thương gia nhiều khi vẫn thích mua hàng làm tại địa phương thay vì nhập cảng.
John Maynard Keynes là một con người có khiếu dùng chữ đồng thời có một kiến thức bao quát rộng lớn khiến ông trở thành nguồn gốc của rất nhiều câu nói bất hủ. Câu nói nổi tiếng gán cho ông:“Khi sự kiện thay đổi, tôi thay đổi ý kiến. Còn ông thì sao?”, đã được truyền tụng rộng rãi mặc dầu nó không diễn tả ra một chân lý sâu sắc gì lắm. Một câu nói khác cũng được gán cho ông “Thị trường có thể tiếp tục đi sai đường lâu hơn là bạn có thể giữ khỏi bị khánh tận” là một nhận định sâu sắc hơn nhiều về các thị trường tài chánh. Thế nhưng chưa có ai xác định được rằng Keynes đã nói các câu này vào những dịp nào. Ngay cả nếu những lời cuối cùng của Keynes nói trước khi lìa đời – “tiếc là đã không uống nhiều đủ rượu sâm banh” – không phải là câu ông nói, câu chuyện này cũng cho ta thấy một cái gì thật về con người ông.
Một câu nói mà người ta gán cho Albert Einstein diễn tả lãi suất kép là “lực mạnh nhất trong vũ trụ” cũng hoàn toàn không có bằng chứng. Và quả thật khó có triển vọng rằng Einstein có nói câu này. Giống như Newton, Einstein là một thiên tài về vật lý nhưng trên phương diện quản lý tiền bạc khả năng của ông thua xa khả năng của ông về vật lý. Và bởi vì cuộc đời cá nhân của ông có rất nhiều biến cố, ông hầu như không có cơ hội được hưởng tác dụng tăng bội của lãi suất kép. Thế nhưng quả thật là thi hào Goethe đã viết (khoảng một trăm năm trước khi Einstein viết ra phương trình mô tả cái gì xảy ra trong vũ trụ) rằng “kế toán kép là một trong những phát minh vĩ đại nhất của đầu óc con người.”
Thật tế, việc một nhân vật lịch sư có nói ra hay không nói ra một câu nói không phải là một vấn đề quan trọng. Những câu nói bất hủ trở thành bất hủ không phải nhờ vào người nói ra nó mà vì nó đáp ứng được một nhu cầu được nhà thơ Alexander Pope diễn tả một cách chính xác, chúng là “Điều mà người ta nghĩ đến, nhưng chưa bao giờ được nói lên hay đến như vậy.”
