Lê Mạnh Hùng
Những ngày này, tại Anh người ta nói nhiều đến việc chính quyền tại Scotland đòi tách ra khỏi Vương Quốc Thống Nhất Anh Scotland và Bắc Ireland để trở thành một quốc gia độc lập. Một cuộc trưng cầu dân ý dự trù sẽ được tổ chức vào cuối năm nay để dân chúng Scotland quyết định có nên ở lại vương quốc hay không và cả hai phe ủng hộ ly khai và ở lại vương quốc đều tìm cách đưa ra những bằng chứng để thuyết phục dân Scotland bỏ phiếu theo mình.
Chiến dịch vận động cho cuộc trưng cầu dân ý chính thức bắt đầu vào Thứ Sáu tuần qua. Nếu phe chủ trương ly khai thành công thì quyết định này sẽ làm thay đổi sâu đậm nước đồng minh thân cận nhất của Mỹ vẽ lại bản đồ của một liên bang vốn đã tồn tại từ trên 300 năm nay.
Mặc dầu những người ủng hộ ở lại liên bang hiện còn đang có đa số, nhưng chiều hướng chống hoặc ủng hộ đã thay đổi tùy theo thời gian. Khoảng cách giữa hai bên – chống và ủng hộ ly khai – giảm xuống chỉ còn 3% trong một cuộc khảo sát vào Tháng Tư năm nay của ICM Research, nhưng sau đó lại tăng lên đến 12% vào giữa Tháng Năm với 20% cử tri còn chưa quyết định.
Phong trào đòi độc lập này không phải tạo ra bởi sự bất mãn dân tộc đơn thuần. Thật sự thì dân Scotland không có gì phải bất mãn với chính quyền tại Luân Ðôn cả. Trái với Ireland vốn tách ra khỏi vương quốc vào thế kỷ trước, Scotland chưa bao giờ bị áp bức coi như là thuộc địa cả. Các chính khách Scotland thường xuyên tham gia vào chính phủ Anh và nhiều người như ông Gordon Brown đã trở thành thủ tướng. Ðối với những người đòi một nước Scotland độc lập hầu hết những bất mãn nằm trong một sự bất đồng về chính trị. Họ cho rằng chính quyền Anh hiện nay quá bảo thủ và đã áp đặt một chính sách khắc khổ lên một chính quyền Scotland mà chưa bao giờ muốn khắc khổ cả. John Swinney, bộ trưởng tài chánh của Scotland tuyên bố khi chống lại chính sách kinh tế của chính phủ tại Luân Ðôn, “Chúng tôi một lần nữa có một quan điểm khác về những lựa chọn kinh tế vĩ mô cho đất nước này.”
Những hệ quả kinh tế của một quyết định ly khai nay trở thành then chốt trong các cuộc tranh luận. Các viên chức cao cấp nhất của chính phủ Anh đã loại bỏ việc dùng chung đồng bảng Anh với một nước Scotland độc lập trong khi ông Jose Manuel Barroso, chủ tịch Ủy Hội Châu Âu thì tuyên bố thì Scotland sẽ “cực kỳ khó khăn nếu không nói là không thể được” khi tìm cách gia nhập Liên Hiệp Châu Âu. Ðiều đó đã đặt ra câu hỏi liệu Scotland có khả năng phải tạo ra một đồng tiền riêng của mình mà trị giá ổn định có triển vọng sẽ rất mong manh.
Những nhà giầu có nhất của Scotland hiện cũng đang chia rẽ. Người bảo trợ lớn nhất cho nhóm ủng hộ ở lại trong vương quốc, nhóm “Better Together” là Donald Houston, một tỷ phú kinh doanh ngành khách sạn và rượu whisky. Ông Houston tuyên bố “xé bỏ” liên bang là một điều “cực kỳ dớ dẩn.” Người bảo trợ lớn nhất nhất cho nhóm ủng hộ độc lập “Yes Scotland” là vợ chồng ông bà Colin và Christine Weir vốn trúng số độc đắc Euromillion lottery 271 triệu Euros năm 2011.
Mặc dầu nhiều nhà kinh doanh giầu có khác như ông George Matthewson, cựu CEO của Royal Bank of Scotland cũng đã lên tiếng ủng hộ độc lập, các quan chức cao cấp của những doanh nghiệp đa quốc lớn hầu hết đều coi việc phá vỡ một liên bang đang hoạt động tốt như là một lấy một rủi ro không cần thiết. Nhiều người đã lên tiếng chống lại tỷ như người cầm đầu tổ họp BP vốn nói rằng “nước Anh cần phải giữ thống nhất” hoặc người cầm đầu công ty General Electric tại Châu Âu mà đã lên tiếng cảnh cáo rằng “độc lập có thể dẫn đến một số hậu quả không thích thú.” Và hai trong số những công ty lớn nhất của Scotland, Royal Bank of Scotland và công ty bảo hiểm Standard Life đã cảnh cáo là một quyết định ly khai sẽ ảnh hưởng nặng đến hoạt động của họ.
Nhóm Weir Group, một tổ hợp công nghiệp lớn của Scotland đã công bố một tài liệu nghiên cứu cho thấy độc lập sẽ “tạo ra một số tốn kém và bất trắc chắc chắn nhưng mang lại một số lợi ích ít hơn và chưa chắc hơn.” Tài liệu nghiên cứu này đưa ra những tổn thất như lãi suất tín dụng cao hơn và khả năng tăng thuế và giảm chi ngân sách. Ngoài ra tài liệu cũng nói đến phí tổn để chuyển đổi một đồng tiền Scotland qua biên giới lập giữa Anh và Scotland mà họ ước tính là có thể lên đến 840 triệu đô la Mỹ mỗi năm.
Tuy nhiên đảng Quốc Gia Scotland (Scottish National Party-SNP) đang cầm quyền tại Scotland thì lại thấy một tương lai huy hoàng cho một nước Scotland độc lập, được nuôi dưỡng bởi tài nguyên dầu khí Bắc Hải, không bị ô nhiễm bởi vũ khí hạch nhân và có khả năng tạo dựng ra một nhà nước phúc lợi hoàn chỉnh hơn. Họ chỉ ra các nghiên cứu của chính phủ Scotland cho thấy một nước Scotland độc lập sẽ là quốc gia có xuất lượng trên đầu người đứng hàng thứ 14 trong số các nước phát triển trên thế giới.
Những người chủ trương độc lập đặt nặng vào khả năng của dầu khí tại Bắc Hải trong việc nuôi dưỡng đất nước. Nhưng thu nhập từ dầu khí đã giảm mạnh, chỉ trong ba năm từ 2010 đến 2013 thu nhập này đã giảm 38%. Năm ngoái Scotland đã nhận nhiều từ Luân Ðôn hơn là đóng vào. Tổng thu vào, kể cả phần của Scotland trong thu nhập dầu khí từ Bắc Hải là 89 tỷ bảng Anh trong khi ngân sách Anh chi ra cho Scotland là 109 tỷ. Một phân tích mới của trường Ðại Học Glasgow cho thấy nếu tách ra khỏi liên bang, tình hình kinh tế của Scotland “sẽ tệ hơn một cách đáng kể.”
Và rồi còn vấn đề nợ quốc gia. Theo John McLaren, giáo sư tại trường Ðại Học Glasgow thì chi phí trả nợ cho phần nợ của Scotland có thể lên đến gấp hai số thu nhập từ dầu khí Bắc Hải. Ông Alex Salmond, thủ tướng Scotland thì đe dọa rằng Scotland sẽ không nhận phần nợ nào của liên bang nếu không được sử dụng đồng bảng Anh. Tuy rằng đã có những tiền lệ cho việc này – khi Liên Xô tan rã toàn bộ số nợ của Liên Xô cũ là do Nga đảm nhận – nhưng một điều như vậy có thể dẫn đến những sự trả đũa của chính phủ Anh.
Cho đến nay ý kiến của dân chúng tại Scotland vẫn còn rất phức tạp. Trong một cuộc hội thảo tranh cãi về ly khai hay không tại Reith, Scotland, phóng viên nhật báo New York Times gặp một cựu tài xế xe tải về hưu sinh ở Anh ủng hộ độc lập cho Scotland và một cựu phi công về hưu sinh ở Scotland lại ủng hộ ở lại vương quốc. Và một cặp vợ chồng, chồng, Scotland và vợ, Anh đã giận dữ bỏ ra về sớm vì họ ủng hộ lìa bỏ Liên Hiệp Châu Âu nhưng ở lại vương quốc Anh.
