Ama Tây Nguyên
Hầu hết những nông dân chuyên trồng lúa ở Tây nguyên nói riêng, mọi miền đất nước Việt Nam nói chung từ lâu đã đau đáu muốn thoát khỏi cái nghèo cứ đeo bám dai dẳng, nhưng họ chưa tìm được lối thoát, bởi đất trồng lúa chỉ trồng được lúa.
Cho dù nhiều địa phương cũng đa từng làm ngơ cho nông dân cải tạo ruộng thành vườn để chuyển đổi trồng các loại nông sản, cây xuất khẩu khác, nhưng đại đa số những vùng trũng trong các khu vực Tây nguyên, miền Đông, miền Tây Nam bộ có lượng phèn rất lớn, nếu lập vườn phải đào mương sâu vật đất lên, phèn lên theo thì phải 3-4 năm sau đất mới ráo phèn mới trồng cấy được; song nông dân mà ngồi không đợi đến chừng ấy thời gian thì càng thêm nghèo mạt.
Từ lúc trồng đến khi thu hoạch nông dân vô cùng vất vả mới có được hạt lúa.
Tây nguyên hay vùng Châu thổ sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long trước kia đất rất màu mỡ nhưng vài chục năm qua đều bị khai thác đến cạn kiệt nên năng suất lúa sụt giảm rất đáng kể. Nếu tính trung bình sản lượng thu hoạch lúa hiện tại chỉ 3 tấn/ha/vụ nhân với 2 vụ, chứ không có vùng nào thu hoạch hơn. Khi lúa còn cho thu hoach 5-6 tấn/ha/vụ nông dân còn lãi được 50%, song nhiều năm trở lại đây nếu đem trừ các khoản giống, phân bón, nhất là giá thuê máy móc, nhân công ngày càng tăng, cộng với mọi rủi ro về thời tiết, khí hậu… ảnh hưởng tới mùa vụ, người trồng lúa có giỏi lắm nông dân cũng chỉ lãi 20%, vào khoảng 12 triệu đồng/ha/năm mà thôi.
Việc làm ra hạt gạo đã nhọc nhằn, rủi ro như vậy, thế nhưng các nhà thầu Việt Nam luôn dẫn đầu trong cuộc chiến giảm giá, bởi giá thấp nhất mới được trúng thầu các hợp đồng xuất khẩu gạo Khi nhà xuất khẩu gạo bán với giá rẻ, đồng nghĩa với việc thu mua của nông dân với giá rẻ hơn. Trong khi nông dân không được hỗ trợ công nghệ sau thu hoạch, thương lái ép giá thế nào cũng đều phải bán, bởi giá ngoài thị trường mọi chỗ, mọi nơi đều vậy. Hậu quả dễ thấy là người nông dân bị ép giá vô lối, không sống được dù đã cày cuốc vất vả trên mảnh ruộng của mình.
Trước đây, hoạt động của những Tổng công ty lương thực I và II trong nước được đánh giá là tốt trong việc thu mua lúa, gạo một cách công bằng nhưng hiện nay lại đang phát triển theo cơ chế độc quyền thu mua và xuất khẩu lúa gạo, đồng thời là độc quyền của doanh nghiệp nhà nước, gần như họ không cho các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào thị trường thu mưa lúa gạo Việt Nam. Vì lẽ đó mà người nông dân không có được cơ hội tiếp cận với đối tác hay các doanh nghiệp khác để tạo sự cạnh tranh về giá cả, như vậy lợi ích tạo ra đều về hết tay các đơn vị này, người nông dân phải gánh mọi thua thiệt.
Để giúp cho nông dân có con đường sống, nhà nước Việt Nam phải cải tổ triệt để các doanh nghiệp nhà nước kinh doanh lúa gạo nhằm xóa bỏ mọi độc quyền trong kinh doanh tiêu thụ lúa gạo. Các doanh nghiệp tư nhân có quyền tham gia đấu giá để xuất khẩu lúa gạo một cách công khai, minh bạch, thêm nữa là cần có một tổ chức độc lập, trong đó có sự tham gia của các chuyên gia nông nghiệp và chuyên gia kinh tế cùng tham gia xây dựng đề án cụ thể để đảm bảo việc sản xuất lúa gạo vận hành theo chuẩn mực của cơ chế thị trường, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh, nâng cao hiệu quả xuất khẩu gạo của Việt Nam ra thị trường thế giới.
