Trái bầu khô: Cầu nối tình duyên của người M’nong

K’Sim



Mới đây tiện dịp về xã huyện Buôn Đôn, tỉnh Đăk Lăk công tác, chiều đó tôi tìm đến nhà Ama Pho, người M’nông, là chỗ quen biết thân tình từ lâu, song sau này vì cuộc sống mưu sinh nên mỗi người ở mỗi nơi cách xa nhau cả trăm cây số nên ít gặp nhau.



Anh đang hì hục lắc quả bầu khô khá lớn, đó cũng là công đoạn đầu tiên để có được chiếc bầu đựng nước sau khi đã khoét một cái lỗ chỉ to bằng đồng xu trên miệng để moi hột và ruột bầu ra. Tôi lên tiếng:



-Thời nay thiếu gì thứ đựng mà còn đi làm bầu?



Nhìn một chặp, nhận ra tôi, Ama Pho mừng quýnh bảo vợ nướng thịt khô và khui rượu cần mời tôi nhâm nhi. Được vài lần vít cành anh mới trả lời câu hỏi của tôi:



-Đúng như ông nói, nhưng trái bầu nó đã ngấm và trong tiềm thức người Ê đê từ lâu rồi. Du khách đến Tây Nguyên gặp bất cứ một nhóm người dân tộc thiểu số tại chỗ nào như M’nông, Ê-đê, Ba-na, Kơ-ho… đi lên rẫy đều thấy người ta mang theo những trái bầu khô, có thể đeo ngang hông, bỏ trong gùi hoặc cầm trên tay với vẻ trân trọng, đó là trái đựng bầu nước đã gắn bó với bà con nơi đây từ bao đời nay, mặc dù trên thị trường bán rất nhiều vật dụng khác bằng nhựa, kim loại giản tiện hơn song người ta vẫn không thích dùng.






Những trái bầu khô. Nguồn hình: Tạp chí Xưa & Nay



Rồi anh kể rằng, trái bầu đựng nước cũng là giống bầu ăn trái bụng phình to, cổ cao khoảng 10cm thon lại, nhưng phải được trồng trên mảnh đất cằn cỗi, tuy lâu có trái và trái nhỏ nhưng vỏ rất dày và bền.



Khi bầu kết trái to bằng nắm tay thì chọn chừa lại mỗi dây 2-3 trái đẹp nhất không méo mó, số trái còn lại vặt bỏ hết. Lúc còn non người ta phải treo trên cổ bầu một loại lá cây làm cho ruồi nhặng sợ không đục, khi bầu bắt đầu cứng vỏ thì thận trọng cột giữ cho chắc trên giàn rồi dùng gai cây rừng vẽ hoa văn, hoạ tiết tuỳ theo ý thích mỗi người. Không chỉ vẽ một lần là được mà cứ vài ngày phải nạo lại nét vẽ kẻo bầu lớn bít mất và đợi khi nào dây bầu héo khô mới cắt đem về nhà.



Người ta làm cơm cúng Giàng rồi mới dùng mũi dao nhọn, bén đục lỗ phía trên cổ bầu, lấy cái móc xoắn luồn vào lôi hết ruột, hột ra và đổ nước vôi vào ngâm. Ngâm như thế nửa tháng mới trút nước bỏ và đem cho 7-8 trái bầu vào nồi to cài cây phía trên cho chìm ngập nước luộc hai đêm hai ngày mới vớt ra (bầu được luộc không bị mối, mọt đục).



Tiếp đến là ngâm và súc nước lạnh ngày hai lần suốt 7 ngày cho sạch xơ bầu bên trong mới sửa chữa lại hoa văn, hoạ tiết cho sắc nét. Nhiều người thích sơn bầu bằng nhựa của một loại củ rừng. Việc sơn rất cầu kỳ, mỗi ngày phải dùng chổi quét khắp quả bầu đem phơi nắng, khô lại quét tiếp; ngay nào cũng vậy đến cả một tháng ‘sơn’ mới ngấm (chứ không phải là sơn hoá chất như ta tưởng).



Có người thích để vỏ mộc như vậy nhưng cũng được đánh bóng bằng lá cây ráp phơi hơi héo hàng chục lần đến độ soi gương được mới thôi.



Mỗi người trong nhà từ 10 tuổi trở lên đều có bầu nước riêng để đem theo khi đi rừng hoặc đi rẫy, thậm chí đem đi học. Nhà nào cũng có một trái bầu rất to có thể chứa được từ 8-10 lít nước để uống, tiếp khách gọi là ‘bầu cái’ đặt trong góc nhà và người mẹ phải có trách nhiệm không để bầu cạn khô nước và các ‘bầu con’ được lấy nước từ bầu mẹ này. 



Ngoài ra bầu còn dùng vào rất nhiều việc như đựng rượu, ngâm thuốc bổ, đựng hạt giống có khi đựng cả canh mang lên rẫy, nhưng bầu nào dùng cho việc gì thì chỉ có việc ấy chứ không đựng lộn xộn.








Trái bầu có nhiều công dụng. Nguồn hình: Tạp chí Xưa & nay



Ngày xưa trai gái đến tuổi cặp kê thường hay lấy trái bầu nước tỏ tình với nhau bằng cách, chàng trai đã để ý cô gái nọ mà không dám ngỏ lời thì chàng phải về trồng một dây bầu; thỉnh thoảng kiếm cớ rủ cô gái ra đứng dưới gốc bầu trò chuyện, khi bầu già tự tay chàng phải trổ hết tài năng làm một trái vừa xinh xắn vừa có hoa văn đẹp nhờ người đem tặng và chờ đợi.



Nếu như đầu mùa rẫy năm ấy mà nàng cột đúng trái bầu đó lủng lẳng sau gùi là nàng đã chấp nhận lời cầu hôn. Lúc này cứ mạnh miệng nói thẳng lời yêu thương thì chẳng mấy bữa cha mẹ nàng sẽ nhờ mai mối đến dạm hỏi ngay (tục người M’nông con gái bắt chồng). Nhưng nếu thấy nàng đeo trái bầu không phải của mình thì nên rút lui bởi “anh muộn rồi, em đã trót nhận bầu của người đến trước”. Tập tục này cho đến nay nhiều buôn người M’nông và một số dân tộc khác ở vùng sâu vẫn giữ.



Cũng bởi trái bầu vừa là vật dụng không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày và đã từng là cầu nối tình duyên nhiều đôi lứa nên nó gắn bó mật thiết với người M’nông suốt bao đời nay.







Báo Người Việt hoan nghênh quý vị độc giả đóng góp và trao đổi ý kiến. Chúng tôi xin quý vị theo một số quy tắc sau đây:

Tôn trọng sự thật.
Tôn trọng các quan điểm bất đồng.
Dùng ngôn ngữ lễ độ, tương kính.
Không cổ võ độc tài phản dân chủ.
Không cổ động bạo lực và óc kỳ thị.
Không vi phạm đời tư, không mạ lỵ cá nhân cũng như tập thể.

Tòa soạn sẽ từ chối đăng tải các ý kiến không theo những quy tắc trên.

Xin quý vị dùng chữ Việt có đánh dấu đầy đủ. Những thư viết không dấu có thể bị từ chối vì dễ gây hiểu lầm cho người đọc. Tòa soạn có thể hiệu đính lời văn nhưng không thay đổi ý kiến của độc giả, và sẽ không đăng các bức thư chỉ lập lại ý kiến đã nhiều người viết. Việc đăng tải các bức thư không có nghĩa báo Người Việt đồng ý với tác giả.

Vài kỷ niệm về Trần Phong Giao

It có tờ báo văn học nào ở Sài Gòn thời đó quan tâm đến những cây bút trẻ đang cầm súng chiến đấu trên các chiến trường như Trần Phong Giao.

Nguyễn Phan Quế Mai, văn học và thời cuộc

Hiện cư ngụ tại Bỉ và đang là ứng viên tiến sĩ văn chương của Đại Học Lancaster, Anh Quốc, nhà văn Nguyễn Phan Quế Mai mới cho xuất bản tập truyện dịch thứ 9, tựa đề “Bay Lên.”

Bài ca ‘Nguyện Cầu’ hát vang trong các trại gia binh

Bài tân cổ giao duyên “Nguyện Cầu” với tiếng ca Bạch Tuyết, do hãng dĩa Continental thu thanh phát hành cùng lúc với cuốn bài ca nhỏ.

Hộp đồ chơi bằng gỗ

Hôm nay trong cuộc hành trình, kề cận không thư viện và sách vở, tôi mường tượng những gì tâm trí còn gợi ra được, và tự nhiên ngôi nhà của cha mẹ tôi thời tôi còn thơ ấu hiện ra...

Ra mắt sách ’42 Năm Sống Ở Mỹ: Được Gì, Mất Gì?’

'42 Năm Sống Ở Mỹ: Được Gì, Mất Gì' là cuốn sách vừa ra mắt của Giáo sư Lê Thanh Hoàng Dân, trong bộ sách 7 cuốn viết về nước Mỹ

Từ lục bát Miên Di, tới thơ siêu thực Bùi Minh Vũ

Trong ghi nhận của riêng tôi, thì chúng ta đã có một số nhà thơ trẻ, đau đáu với ý thức làm sao thoát khỏi vòng kim cô “Đoạn Trường Tân Thanh.”

Bài tân cổ giao duyên buổi đầu gặp sóng gió vì thầy đờn tẩy chay

Khoảng 1965 lúc bài tân cổ giao duyên vừa xuất hiện, thì hầu như không một người nhạc sĩ cổ nhạc nào chấp nhận, các thầy đờn họ tẩy chay tài tử nào ca bài loại này.

Một thời niên thiếu

Khi những dòng chữ này được viết ra, tờ lịch trước mặt người viết là Tháng Bảy, 2018. Đó là tháng đau thương của người miền Bắc Việt Nam.

Philip Roth, một khuôn mặt văn chương vĩ đại của Hoa Kỳ

Philip Milton Roth, nhà văn từng được gọi là “người khổng lồ,” là “tiểu thuyết gia đỉnh cao” của văn chương Hoa Kỳ, vừa qua đời.

Trần Quốc Bảo, tấm gương lớn của lòng tử tế

Không ai tin các ca, nhạc sĩ thực sự yêu thương, đùm bọc nhau, vì thành kiến “hai cô ca sĩ có thương nhau bao giờ,” nhưng Trần Quốc Bảo thì khác.