Trần Nguyên Thắng/ATNT Tours & Travel
Theo thần thoại của người Inca, ngày xa xưa Thần Mặt Trời (Inti) truyền lệnh cho người con trai là Manco Capac xuống trần gian vùng hồ Titicaca (biên giới Peru và Bolivia bây giờ) để tìm lập ra một vùng đất thảo nguyên.
Nhà thờ thành phố Cusco. (Hình: ATNT Tours & Travel)
Cùng lúc đó Thần Mặt Trăng cũng cho phép người con gái mình là Mama Oqllo cũng xuống trần kết hợp và phụ giúp với Manco Capac trong việc dẫn dắt, truyền dạy văn hóa và kiến thức cho con người. Tuân theo chỉ dẫn của vua cha, Manco Capac đã chọn Cusco làm trung tâm thế giới của bộ tộc người Inca. Dựa theo câu chuyện cổ tích đó, thành phố Cusco được chọn làm kinh đô của đế quốc Inca từ thế kỷ 13.
Thời thịnh trị của đế quốc Inca kéo dài gần hơn một trăm năm vào giữa thế kỷ 15-16, đế chế Inca đã thống trị một lãnh thổ vô cùng rộng lớn, bao gồm các phần đất của Peru, Ecuador, Bolivia, Colombia, Brazil, Chile, và Argentina ngày nay. Ðế chế Inca bắt đầu suy tàn vào triều đại Manci Inca năm 1536 khi quân đội hoàng gia Tây Ban Nha dưới sự chỉ huy của Francisco Pizzaro tiến chiếm Cusco. Một đế chế hùng mạnh, thống trị một lãnh thổ rộng lớn gần hai triệu cây số vuông suốt hơn 120 năm trong một sớm một chiều cáo chung chỉ vì sự tranh giành ngôi báu giữa hai anh em. Ðọc lịch sử của Inca vào thời khởi đầu của chủ nghĩa thực dân Âu Châu đi xâm chiếm các lục địa khác, người ta không khỏi ngậm ngùi nhớ đến lịch sử của đất nước Việt Nam dưới thời Pháp thuộc. Nhưng có lẽ thực dân Pháp vẫn còn “nhân đạo” hơn so với thực dân Tây Ban Nha. Tây Ban Nha đã tiêu diệt đế chế Inca, nhưng không chỉ tiêu diệt một triều đại, không chỉ tiến chiếm một lãnh thổ mà họ còn có cả một chính sách để tiêu diệt cả nền văn hóa và tôn giáo đặc thù của Inca. Di tích đền đài đá Machu Picchu may mắn ở khuất nơi xa, thực dân Tây Ban Nha không nhìn thấy nên còn nguyên vẹn, còn kinh đô Cusco thịnh trị một thời của dân tộc Inca đã gần như bị phá hủy toàn diện. Thực dân Tây Ban Nha đã cố gắng xóa sổ các di tích của kinh đô Inca-Cusco để người Inca không còn nhìn lại được những biểu tượng của họ và quên hẳn đi các nghi lễ tôn giáo của họ. Tây Ban Nha thành lập một thành phố mới nhưng lại dựa vào các nền móng cũ của kiến trúc Inca và được đặt tên là Colonial Cusco.
Tượng Chúa Cứu Rỗi dang tay nhìn xuống Cusco. (Hình: ATNT Tours & Travel)
Colonial Cusco mà ngày nay thường gọi tắt là thành phố Cusco tưởng chừng như chỉ là một thành phố bé nhỏ trên cao nguyên của dãy núi Andes, đế chế Inca tưởng chừng như chỉ là một câu chuyện lịch sử đi vào quên lãng của con người. Nhưng cả hai, Cusco và Inca, đều sống lại nhờ công lao của Hiram Bingham, một nhà sử học của Ðại Học Yale, người bỏ công sức đi tìm “một thành phố đã mất trong lịch sử Peru.” Ông không tìm được thành phố ông muốn mà bù lại ông tìm được di tích đền đài đá Machu Picchu còn nguyên vẹn vào năm 1911. Từ cuối thế kỷ 20, thành phố Cusco được hồi sinh và văn hóa Inca sống dậy nhờ vào sự hiếu kỳ tò mò của du khách khắp nơi trên thế giới đến thăm kỳ quan đền đài Machu Picchu. Những ai muốn đến du ngoạn di tích Machu Picchu thì đều phải ghé qua Cusco nghỉ đêm ở đây và dùng phương tiện xe điện đi vào Machu Picchu, nhờ đó cố đô Inca-Cusco vươn vai thức dậy.
Plaza De Armas (Main Square). (Hình: ATNT Tours & Travel)
Tôi đã đến Cusco nhiều lần, lần nào cũng cảm thấy lấn cấn trong tâm tư về thành phố này. Cusco còn nghèo, không có các tòa nhà cao lớn; đường sá chật hẹp và đầy ô nhiễm khói xe. Người Tây Ban Nha đã xây dựng các thành phố bên mẫu quốc rất đẹp và đường sá rộng rãi, chẳng bù cho thành phố Cusco này. Mãi sau này tôi mới chợt hiểu lý do tại sao Cusco không thể nào sửa đổi kiến trúc làm cho đường sá lớn rộng hơn được. Sài Gòn thuở còn thực dân Pháp chỉ là một thành phố nhỏ bùn lầy bên cạnh một con sông chảy tuôn ra Nhà Bè, cửa Cần Giờ. Sài Gòn thuở đó tôi nghĩ chẳng có công trình văn hóa hay di tích nào mang tính biểu tượng cho dân tộc Việt Nam khiến cho người Pháp phải lo sợ và tìm cách phá hủy các di tích lịch sử biểu tượng đó. Thực dân lúc nào cũng lo sợ sự thức giấc của dân tộc mà họ xâm lăng. Cusco, kinh đô của đế quốc Inca thì không như thế. Những đền đài thành quách với một kiến trúc vô cùng vững chắc, những tảng đá to lớn chồng chéo xếp đặt lên nhau khít khao, không cần chất keo vữa dính lại và thiết kế theo một hệ thống chống động đất vô cùng hữu hiệu (di tích Ollantaytampo và Machu Picchu vẫn còn khá nguyên vẹn cho đến ngày được khám phá). Những đền đài Inca đó là mối lo cho thực dân Tây Ban Nha vì đó là những biểu tượng tôn giáo Inca, là những biểu tượng sống chết cho người dân Inca. Thực dân Spain đã phá hủy đi gần 80% các di tích đó, những phiến đá của di tích Sacsayhuaman, biểu tượng cho niềm tự hào và tôn giáo của Inca, đã bị đục phá và thực dân đem về xây ngôi nhà thờ Chính Tòa Thành Phố. Thực dân cũng bất chấp mọi thủ đoạn tàn phá những công trình tôn giáo văn hóa khác của Inca. Ðiều trớ trêu là thực dân đã cho xây những ngôi nhà thờ ngay trên nền móng của những ngôi đền đài Inca cũ. Những tường thành bằng đá của đền đài Inca được thực dân Tây Ban Nha thời đó cho xây bức tường mỏng trá hình bên ngoài để người ta ngộ nhận là kiến trúc xây cất của Tây Ban Nha, nhưng thực ra là che giấu trình độ yếu kém về kiến trúc của họ. Những trận động đất lớn xảy ra vào giữa thế kỷ 17 đã chứng minh điều đó. Có lẽ đây là lý do làm tôi lấn cấn tâm tư khi nhìn thấy kiến trúc Baroque của Tây Ban Nha tại Cusco phải dựa vào nền móng kiến trúc Inca. Hơn thế nữa, người Inca đã bị thực dân Tây Ban Nha của thế kỷ 16 tàn sát không thương tiếc, họ đã bị cơn dịch bệnh đậu mùa do thực dân đem đến vùng Cusco làm dân số Inca giảm đi nhanh chóng. Nghĩ đến ngày xưa oai dũng của Inca, ngẫm đến thời tàn lụi của họ mà hình dung ra cái điểm cực đại (oai dũng) và cực tiểu (tàn lụi) của tham vọng tranh giành danh lợi của vua chúa Inca.
Di tích tường thành Sacsayhuaman. (Hình: ATNT Tours & Travel)
Khu vực downtown Cusco có khá nhiều quảng trường gần kề sát bên nhau, chỉ cần đi vài trăm mét là du khách đã đến một quảng trường khác. Trung tâm chính của Cusco là khu quảng trường chính (Main Square) với hai ngôi nhà thờ lớn vây quanh, ngôi nhà thờ Chính Tòa Thành Phố và ngôi nhà thờ The Compania de Jesu. Lịch sử của Colonial Cusco ngày nay in đậm nét trong các ngôi nhà thờ này. Main Square không lớn lắm, mỗi cạnh chỉ chừng khoảng 300m, những dãy cửa tiệm có kiến trúc theo kiểu Spain hai tầng, buôn bán gift shop, nữ trang, quần áo thời trang. Có cả các nhà hàng sang trọng xen kẽ với các tiệm cafeteria mà mặt tiền hướng trông ra phía quảng trường, Mc Donald và Starbuck cũng có mặt hiện diện ở Main Square. Ðây là nơi thoải mái cho du khách ngồi nghỉ chân, ăn trưa và quan sát sinh hoạt của các con phố chính. Vào những ngày lễ hội, người dân Cusco đều chọn Main Square và Nhà Thờ Thành Phố là nơi tụ về vui chơi với những điểm văn hóa riêng biệt của họ. Còn vào ngày thường, quảng trường này có lẽ chỉ dành cho du khách đi lại hơn là người dân địa phương.
Muốn biết một chút về sinh hoạt của người dân địa phương, du khách có thể tìm đến khu chợ Petro Market cách đó cũng không xa lắm. Thôi thì có đủ cả! Vào chợ, tôi cảm thấy nhớ về ngôi chợ Bến Thành Sài Gòn ngày xưa trong ký ức, nhưng Petro Market có đường đi rộng rãi hơn, khang trang hơn và ít huyên náo hơn. Ở đây hình như thiếu tiếng rao hàng, thiếu tiếng ồn ào của chợ. Có một điểm làm tôi ngạc nhiên là ở khu chợ trái cây, người ta để những “bàn cân công cộng” để cho người mua lẫn người bán có thể cân ký món hàng mình mua, không ai có thể gian lận cân dư hay cân thiếu được. Kể ra cũng là một điểm hay để tránh bớt được chuyện cãi nhau trong chợ. Một ngạc nhiên khác là người ta bán cuộn cây “bloody tree-cây máu,” cây được cuộn lại và có chất nhựa đỏ, chất nhựa này rỉ ra như máu chảy được người bán hàng vớt vào tô chén, sau đó “máu cây” này thì được đổ vào chai nhỏ và bán cho khách hàng với công dụng giúp cho sạch da, làm vết thương trên da mau lành, và có thể chữa bệnh đau bụng. Tôi không biết có bao nhiêu phần trăm tin được nhưng thấy có người bản xứ mua dùng. Các quán hàng ăn tạo thành từng khu trong chợ, từ những quán thịt gà đến thịt heo ngồi san sát nhau. À! Có cả quán bán thịt chuột lang (Guinea-pig), bạn muốn thử không! Nhiều người khen ngon lắm, nhất là phần đầu chuột lang. Tôi thì xin chịu thua món này.
Bên trong chợ Petro Market. (Hình: ATNT Tours & Travel)
Nhưng đã ở Cusco thì không thể nào không đến thăm Koricancha và Sacsayhuaman. Ðây là những di tích còn sót lại của đế quốc Inca. Koricancha chỉ cách Main Square chừng 8 phút đi bộ và là một di tích rất quan trọng của Inca. Temple of the Sun, Temple of the Moon, Temple of the Stars, Temple of the Rainbow vẫn còn lưu lại dấu vết nơi đây. Người ta kinh ngạc khi nhìn thấy tận mắt cách thiết kế các “mộng” đá nối kết lại với nhau làm thành bức tường đền và tin rằng bức tường của các ngôi đền này đã được bao bọc bằng một lớp vàng hay bạc. Một bức tranh bằng vàng điêu khắc các biểu tượng tôn thờ của Inca được copy lại để du khách có thể biết thêm văn hóa Inca ngày xưa, riêng bức tranh nguyên thủy đã được thực dân nấu chảy thành vàng khối và “cất giữ” hộ người Inca.
Còn di tích Sacsayhuaman của Inca cách trung tâm Cusco khoảng hơn 2 cây số là một di tích vĩ đại của đế quốc Inca bao gồm những tháp canh và đền đài. Vị vua Inca IX Pachacutec đã dùng hơn 20,000 nhân công và xây Sacsayhuaman trong khoảng 50 năm.
“Bloody Tree” (Cây Máu) bán trong chợ Petro Market. (Hình: ATNT Tours & Travel)
Ba lớp tường thành bằng những tảng đá to lớn được xếp theo hình Zig-Zags tựa như những tia chớp nhằm bảo vệ tháp và đền. Có lẽ nếu còn nguyên vẹn, di tích này không thua kém gì Ðế Thiên Ðế Thích của Cambodia. Người Inca (nếu còn) không khỏi ngậm ngùi nhớ về thời oanh liệt của tổ tiên mình, ngày nay chỉ còn trơ lại những tảng đá tường thành. Người ta đã phá hủy đi các tháp canh, các đền đài để lấy đá đem về xây nhà thờ thành phố Cusco. Bây giờ Sacsayhuaman chỉ còn trơ lại nền đá trên đỉnh đồi cao thành phố, còn duy nhất bức tường thành với những tảng đá quá lớn mà có lẽ thực dân Spain chưa kịp phá bỏ để dùng vào một công trình nào đó của họ. Bây giờ trên một đỉnh đồi bên cạnh di tích Sacsayhuaman, người ta mới cho xây một tượng Chúa Cứu Rỗi dang hai tay nhìn xuống thành phố Cusco, có lẽ Cusco hiện tại bắt chước theo tượng Chúa Cứu Rỗi đứng trên đỉnh đồi Corcovado của Rio De Janeiro (Brazil). Chúa Cứu Rỗi cho những người dân nghèo Cusco hiện tại hay Chúa Cứu Rỗi cho những lỗi lầm mà phương Tây đã đem đến cho Inca-Cusco.
Colonial Cosco đã được thực dân Tây Ban Nha xây dựng suốt từ năm 1536 đến năm 1650 thì xảy ra một trận động đất lớn tại Cusco, phần lớn các kiến trúc xây dựng của Tây Ban Nha đều bị phá hủy, chỉ trừ những tường thành Inca vẫn ngang nhiên sừng sững còn đứng yên nguyên vẹn. Ai chiến thắng! Ai chiến bại! Xin nhường lại phần kết cho độc giả.
ATNT Tours & Travel tổ chức và hướng dẫn:
Tour Á Châu:
-Tour Singapore-Thái Lan-Campuchia-Việt Nam
Khởi hành: từ Nov. 15 – 29, 2012
-Tour Miến Ðiện-Tam Giác Vàng: Bắc Thái Lan-Miến Ðiện-Lào
Cities: Chiangmai-Chiangrai-Luang Brapang-Yangoon-Bagan-Mandalay-
Inle Lakes-Katiktiyo
Khởi hành: từ Nov. 01 – 16, 2012
Tour Phi Châu:
-Tour Nam Phi (South Affrica) tổ chức vào Dec. 06 – 19, 2012 du
ngoạn Safari hoang dã của Phi Châu.
Tour Việt Nam: tổ chức mỗi tháng cho gia đình hoặc group.
Tổ chức “Private Tour” đi khắp mọi nơi trên thế giới.
ATNT Tours & Travel chuyên nghiệp về bán vé máy bay & tổ chức và hướng dẫn tours. Xin liên lạc ATNT Tours & Travel
9126 Edinger Ave., Fountain Valley, CA 92708.
Tel: (714) 841-2868 / (888) 811-8988
Website: www.atnttravel.comhay www.atnttour.com
