Hà Tường Cát/Người Việt
Những nhóm vũ trang Hồi Giáo quá khích xưng danh “Thánh Chiến đã xuất hiện từ hàng chục năm trước” trong vùng Tây Bắc Phi Châu với nhiều hoạt động phức tạp từ ăn cướp, bắt cóc tống tiền, và nổi loạn cho đến khủng bố.
Binh sĩ Pháp tuần tra trong thành phố Diabaly, Mali. (Hình: ISSOUF SANOGO/AFP/Getty Images)
Nhưng chỉ gần đây, sau vụ tấn công hồi tháng 9 năm ngoái vào Tòa Lãnh Sự Hoa Kỳ ở Benghazi, Libya, dư luận quốc tế mới chú ý và nhận ra mối hiểm họa tiềm tàng trong sự bành trướng của những nhóm vũ trang ở vùng Maghreb (Tây Bắc Phi Châu) từ Libya đến Algeria và Mali. Nhiều nhóm có liên hệ với al-Qaeda bằng chừng mực khác nhau. Có những thủ lãnh hay thành viên là người từ Afghanistan hay Pakistan chạy về, số khác chỉ là dân địa phương “tự phát”, noi theo ý thức hệ khủng bố của al-Qaeda. Những nhóm này cũng không có lãnh đạo thống nhất và sự va chạm xung đột lẫn nhau không phải là hiếm. Al-Qaeda ở Tây Bắc Phi Châu hay AQIM (Al Qaeda in Islamic Maghreb), trong thực tế chỉ là một trong số ấy dù có thể là nhóm mạnh nhất.
Mặc dầu người ta lo ngại rằng Tây Bắc Phi Châu có thể trở thành một cứ địa kiểu Afghanistan khác của khủng bố, các chuyên gia phản tình báo Hoa Kỳ đồng ý rằng những nhóm này không có lợi ích và không có khả năng thực hiện những cuộc tấn công quy mô tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên Hoa Kỳ cũng như các nước Tây phương có nhiều quyền lợi ở Phi Châu bao gồm căn cứ quân sự, phái bộ ngoại giao, cơ sở kinh doanh, khai thác tài nguyên; tất cả đều có thể là mục tiêu đánh phá và mối đe dọa cho du khách hay doanh nhân đã gia tăng tới mức đáng lo ngại. Các đoàn chuyên viên Trung Quốc hoạt động ở Bắc Phi cũng đã từng là những mục tiêu bị tấn công.
Dường như không có nhóm võ trang nào ở Maghreb, kể cả AQIM, nhận lệnh trực tiếp của al-Qaeda, hiện nay do Ayman al-Zawahri lãnh đạo sau khi Osam bin Laden chết. Nhưng hành động của họ đều có một lý tưởng chung là chống Tây phương. Sau khi xảy ra vụ Benghazi, các giới chức tình báo Hoa Kỳ tin là một số chiến binh khủng bố tham gia trong đó là thành viên AQIM từ Mali đến. AQIM đã chở nhiều vũ khí các loại từ Libya về cho lực lượng của họ và võ trang cho các nhóm đồng minh ở Mali, Niger.
Vùng sa mạc Sahara phía Nam Algeria và phía Bắc Mali hiện nay là hai khu vực tập trung chính của những nhóm Hồi Giáo cực đoan và thành viên của họ bao gồm nhiều sắc dân kể cả một số dân bộ tộc du mục Tuareg.
Dân Tuareg bao gồm nhiều thị tộc đã sinh hoạt hàng ngàn năm trong vùng sa mạc Sahara và hơn ai hết là những người hiểu rõ địa thế cũng như cách thức sinh hoạt trên địa bàn khắc nghiệt này. Họ đã từng là những thương nhân hiền từ chở hàng hóa trên lưng lạc đà băng ngang sa mạc, rồi cũng là dân buôn lậu hay có khi là kẻ cướp, đã làm lính đánh thuê cho các nước thực dân chiếm thuộc địa và cho Muammar Gaddafi khi nhà độc tài này có ý đồ trở thành ‘ông vua’ của Phi Châu.
Dân Tuareg có khoảng 1.3 triệu người nhưng họ không có một quốc gia riêng. Khi người Âu chiếm Phi Châu và phân chia ra thành nhiều thuộc địa cũng như sau này khi trao trả độc lập cho các xứ thuộc địa ấy, dân Tuareg không được chia phần lãnh thổ riêng nào. Tùy theo phần đất trên sa mạc Sahara được cắt cho nước nào thì dân Tuareg đương nhiên trở thành công dân nước đó. Dân Tuareg ở Niger nhiều nhất, khoảng 800,000, rồi tới Mali 450,000, còn lại sống rải rác từ Tây Phi (Burkina Faso) đến Bắc Phi (Algeria, Libya, Tunisia, Morocco). Với bản chất là dân du mục, họ di chuyển thường xuyên và khó có thể xác định là công dân của nước nào. Dân Tuareg đã từng nhiều lần nổi loạn ở nhiều nơi từ thời Phi Châu còn là xứ thuộc địa, cho đến gần đây nhất là đầu năm 2012 tại Mali.
Tháng 1 năm 2012, Phong Trào Giải Phóng Azawad (Mouvement National pour la Liberation de l’Azawad), gọi tắt là MNLA, của dân Tuareg đã chiếm được miền Bắc Mali, lãnh thổ hầu hết là đất sa mạc có diện tích ngang tiểu bang Texas. Kết quả này tạo được bằng sự hợp tác với Ansar Dine, nhóm Hồi Giáo cực đoan có liên hệ chặt chẽ với al-Qaeda. Nhưng sau khi thành công, MNLA xung đột với Ansar Dine và Ansar Dine loại MNLA khỏi lãnh thổ Azawad và cai trị lãnh thổ này bằng luật Hồi Giáo khắt khe mà dân Tuareg cũng không chấp nhận được.
Thật ra người ta cũng biết là sự hợp tác giữa Tuareg với AQIM chỉ mang tính cách giai đoạn, như người ta đã từng thấy giữa các phe nhóm phức tạp ở Phi Châu. Tuareg cũng muốn chứng tỏ rằng họ không liên kết với al-Qaeda vì như vậy họ sẽ trở thành mục tiêu để bị Tây phương đánh. Vả lại chính Hoa Kỳ trước kia cũng đã từng có lúc bí mật trợ giúp cho Tuareg để ngăn ngừa sự bành trướng của AQIM.
Sự kiện Ansar Dine làm chủ miền Bắc Mali (lãnh thổ Azawad) gây báo động vì nơi đây có thể thành một căn cứ địa của khủng bố và phương hại đến quyền lợi của Tây phương, trực tiếp là Pháp. Mali sản xuất vàng đứng hàng thứ ba ở Phi Châu, và quặng uranium ở Niger vào hàng thứ nhì trên thế giới. Về sản phẩm nông nghiệp, bông vải ở Mali và cacao ở Côte d’Ivoire đều là những nguồn cung cấp quan trọng cho Pháp.
Ngày 10 tháng 1, 2013, Tổng Thống Pháp Francois Hollande làm thế giới ngạc nhiên khi ông loan báo đưa quân đội Pháp đến Mali để trợ giúp chống lại quân phiến loạn Hồi Giáo đã chiếm miền Bắc quốc gia Tây Phi này. Ðiều này đánh tan những dư luận vẫn chỉ trích ông Hollande là một nhà lãnh đạo yếu kém trong 8 tháng kể từ sau cuộc bầu cử đánh bại Tổng Thống Nicolas Sarkozy hồi năm ngoái. Nhưng sự kiện này thể hiện tầm quan trọng của vấn đề các nhóm Hồi Giáo quá khích đang bành trướng ở khu vực.
Quân Pháp không khó khăn đánh đuổi được loạn quân Hồi Giáo ra khỏi Bắc Mali sau 3 tuần lễ vì hầu hết các nhóm này rút lui tránh đụng trận. Ðêm 30 tháng 1, một đơn vị lực lượng đặc biệt Pháp nhảy dù xuống đánh chiếm phi trường và sáng ngày sau liên quân Pháp-Mali tiến vào Timbuktu, thành phố quan trọng cuối cùng ở Bắc Mali. Pháp tuyên bố kết thúc chiến dịch Serval và có thể rút quân khỏi Mali, trao lại trách nhiệm quân đội Mali và lực lượng đa quốc Phi Châu.
Tuy nhiên người ta lo ngại rằng mọi chuyện chưa kết thúc đơn giản như vậy. Quân Hồi Giáo quá khích mới chỉ rút chạy chứ chưa bị đánh tan và trong vùng địa thế sa mạc mênh mông họ có thể tạm thời ẩn náu để bảo toàn lực lượng. Hoa Kỳ và nhiều nước NATO đã yểm trợ cho quân đội Pháp ở Mali và muốn Pháp tiếp tục sứ mạng an ninh. Nhưng có lẽ Pháp tránh bị vướng mắc lâu dài ở một vùng đất nhiều khó khăn và nhiều điều kiện phức tạp nên chắc chắn sẽ không tiếp tục duy trì một lực lượng triển khai nhanh tại đây.
Cuối cùng thì dù muốn dù không, Hoa Kỳ sẽ vẫn là nước phải can dự vào Phi Châu tới một chừng mực cần thiết. Thượng Nghị Sĩ Cộng Hòa Johny Isackson tiểu bang Georgia, một chuyên gia về Phi Châu, nói: “Nếu chúng ta không can dự, một ngày kia chúng ta sẽ có một Afghanistan khác ở Bắc Phi”.
Phát ngôn Hội Ðồng An Ninh Quốc Gia Tòa Bạch Ốc Tommy Vietor nhìn nhận rằng chính phủ “rất lo lắng” về những nhóm vũ trang quá khích ở Phi Châu, nhưng chính quyền ở các nước ấy “có khả năng và ý chí đối phó bằng những mức độ khác nhau”. Ông giải thích: “Không có cách sửa chữa mau chóng, chúng ta cần phải tiến hành một loạt những bước và trong thời gian lâu dài. Một giải pháp quân sự thuần túy không loại trừ được hết những phần tử xấu”.
Cho đến nay Hoa Kỳ đã tài trợ, trang bị và huấn luyện cho quân đội Ethiopia, Kenya, Sierra Leone và nhiều nước Phi Châu khác để đánh những nhóm Hồi Giáo quá khích từ Somalia đến Maghreb. Nhưng nhiều nước, trong số đó có các nước vừa trải qua cuộc cách mạng dân chủ, quá bận rộn với tình hình nội bộ, khả năng chiến đấu chống khủng bố ngoài biên giới của họ bị kém đi.
Nhưng Hoa Kỳ không có quan hệ ngoại giao hay quân sự chặt chẽ với chính quyền nhiều nước Phi Châu khác, trong số có Mali. Gần đây Ngũ Giác Ðài dự tính lập một căn cứ máy bay không người lái ở Niger, để thu thập thêm tình báo và trợ lực cho những quốc gia đồng minh. Hiện nay mới chỉ có một căn cứ như thế ở Djibouti tại vùng Ðông Bắc Phi Châu. Nhưng ngân sách eo hẹp là trở lực cho dự án này, cũng như đã hạn chế kế hoạch triển khai các đơn vị lực lượng đặc biệt.
Hơn nữa, một giới chức cao cấp quân sự Hoa Kỳ nói rằng ít có quốc gia Phi Châu nào sẵn sàng để quân đội Mỹ đến hoạt động trong lãnh thổ của họ vì e ngại chủ quyền bị xâm phạm.
