Hòa Khánh Nguyễn
(Giai Phẩm Xuân Người Việt Quý Mão 2023)
Ông Ted Osius, cựu đại sứ Mỹ tại Việt Nam, nay là chủ tịch và giám đốc điều hành Hội Đồng Kinh Doanh Hoa Kỳ-ASEAN (US-ASEAN Business Council), dành cho nhật báo Người Việt cuộc phỏng vấn trước thềm Tết Quý Mão 2023.
*Người Việt: Nếu kể về trải nghiệm Tết Nguyên Đán tuyệt vời nhất mà ông từng trải qua ở Việt Nam, ông sẽ kể gì?
-Cựu Đại Sứ Ted Osius: Vài ngày trước Tết năm 2015, với tư cách tân đại sứ Hoa Kỳ, tôi hỏi ý kiến các nhân viên Việt Nam về những phong tục ngày Tết nào là quan trọng. Sau đó, được sự khích lệ của nhân viên sứ quán, gia đình tôi thực hiện nghi thức cúng ông Công ông Táo. Vào ngày 23 Tháng Chạp, theo truyền thuyết, các vị thần Bếp cưỡi trên lưng cá chép về trời để báo cáo những việc làm của mỗi gia đình trong một năm vừa qua.
Nhiều người Việt Nam đánh dấu ngày này bằng cách thả cá chép. Ở Hà Nội, địa điểm nổi tiếng nhất là gần chùa Trấn Quốc ở ven Hồ Tây. Ý là để thuận lợi cho các vị thần.
Tôi cũng biết rằng truyền thuyết Táo quân của người Việt liên quan đến giai thoại về vợ chồng Trọng Cao, Thị Nhi.
Với bối cảnh là chùa Trấn Quốc, tôi đã cố gắng kể lại câu chuyện này bằng tiếng Việt cho các phóng viên đang chứng kiến, và sau đó tôi thả một xô cá chép xuống Hồ Tây.
Đứa con trai chập chững biết đi của chúng tôi được Clayton bế trên tay. Gia đình phi truyền thống của chúng tôi là cảnh tượng khác thường đối với người Việt Nam, và câu chuyện đã lan truyền trên truyền hình và mạng xã hội.
Các phóng viên và người dân Việt Nam nói chung thích nước Mỹ và khiến chúng tôi, những người đại diện của nước này, cảm thấy mình được chào đón. Nếu là người Trung Quốc thì chắc không được chào đón như vậy. Khi tôi cúi xuống gần mép nước, một phóng viên nói nửa đùa nửa thật: “Nếu ông mà là đại sứ Trung Quốc, chúng tôi sẽ đẩy ông xuống hồ.”
*Người Việt: Dường như Tết với ông là theo phong tục ở Hà Nội và miền Bắc Việt Nam. Ông đã bao giờ thử tìm hiểu phong tục đón Tết ở Sài Gòn và Đồng Bằng Sông Cửu Long chưa?
-Cựu Đại Sứ Ted Osius: Đúng là Tết của tôi là ban đầu thói quen đến chợ ở Hà Nội để chọn những cây đào và cây quất để trang trí dinh thự đại sứ. Nhưng tôi cũng đã thả cá chép xuống sông Hương của thành phố Huế trong dịp Tết 2016.
Và sau khi kết thúc nhiệm kỳ đại sứ, gia đình chúng tôi chuyển vào Sài Gòn vào năm 2018, chúng tôi đã mua hoa mai vàng trên phố đi bộ Nguyễn Huệ. Tại nhà của chúng tôi ở Washington, DC, chúng tôi có những bức thư pháp mà tôi viết cùng với một bậc thầy thư pháp trong dịp Tết.
*Người Việt: Tết cổ truyền Việt Nam thường gắn liền với nhiều giai thoại và truyền thuyết. Đâu là giai thoại mà ông cảm thấy thích thú nhất khi nhắc tới?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Trong một dịp Tết khi tôi còn ở Hà Nội, báo chí địa phương ghi hình chúng tôi gói bánh chưng tại dinh thự của đại sứ. Dường như mọi đứa trẻ ở Việt Nam đều biết câu chuyện về những món ăn đặc trưng của ngày Tết như bánh chưng và bánh giầy. Tôi đã nhắc lại câu chuyện bằng tiếng Việt trên sóng truyền hình.
Lang Liêu sau đó chọn những nguyên liệu quen thuộc nhất là gạo nếp, đậu xanh và thịt heo làm hai món bánh. Chàng gói gạo, đậu, thịt heo trong lá chuối thành hai dạng khác nhau và nấu bánh qua đêm. Khi dâng lên vua cha những món ăn đơn giản, chàng giải thích: “Chiếc bánh tròn tượng trưng cho trời, chiếc bánh vuông tượng trưng cho trái đất. Những gì cha mẹ làm cho con cái là tuyệt vời như trời và đất. Gạo, đậu và thịt heo tượng trưng cho tình yêu thương và sự chăm sóc mà cha mẹ dành cho con cái. Đây là những thành phần dinh dưỡng mà trẻ em cần để lớn lên.”
Quá ấn tượng, Hùng Vương đã chọn Lang Liêu làm người kế vị, và hàng ngàn năm sau, bánh chưng và bánh giầy vẫn được các thế hệ người Việt nấu trong mỗi dịp Tết Nguyên Đán.
*Người Việt: Ngày Tết ở Việt Nam là dịp để đoàn tụ gia đình, tụ tập bạn bè. Ông có những kỷ niệm gì thú vị với bạn bè trong ngày Tết?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Năm ngoái, tôi đã đến thăm Little Saigon, California, trong vài tuần trước Tết, và tôi đã thấy những bông mai vàng quen thuộc và những món ăn truyền thống của những ngày Tết, gồm bánh chưng và bánh giầy.
Tết với tôi ở đâu cũng vậy, là dịp thích hợp để gặp gỡ bạn bè và chia sẻ về về những đóng góp của họ cho cộng đồng.
Một trong những người bạn tôi gặp là nữ tài tử Kiều Chinh, người mà tôi ngưỡng mộ qua các vai diễn của bà trong phim “The Joy Luck Club” (Phúc Lạc Hội) và “Journey from the Fall” (Vượt Sóng), bộ phim kể về một gia đình Việt Nam sau sự sụp đổ của chế độ Sài Gòn, các trại cải tạo, trải nghiệm của thuyền nhân, và những khó khăn ban đầu khi họ định cư tại Mỹ. Khi tôi còn ở Hà Nội vài năm trước, bà Kiều Chinh có ghé thăm tôi, với tư cách là chủ tịch và đồng sáng lập Quỹ Trẻ Em Việt Nam.
Tôi cũng gặp Trịnh Hội, một luật sư nhân quyền và là MC, cùng với cô Nguyễn Cao Kỳ Duyên, con gái duy nhất của ông Nguyễn Cao Kỳ, cựu phó tổng thống VNCH.
Tôi gặp Hội lần đầu tiên ở Orange County cách đây sáu năm rưỡi. Lần đó, chúng tôi đạp xe đến Newport Beach, và ăn bún riêu do Duyên nấu rất ngon. Hội và Duyên nhận tài trợ cho những người tị nạn Afghanistan ở Orange County. Nhiều người Việt Nam tị nạn đến Hoa Kỳ trong những năm 1970, 1980 và gần đây đã nhận được sự chào đón và nhận ra rằng người Mỹ có thể hào phóng.
Tôi rất cảm động khi thấy những người Mỹ gốc Việt sẵn sàng mở rộng cửa nhà và cho đi một cách hào phóng. Trong khi tôi đang đến thăm, một gia đình Afghanistan thứ hai đến, và Hội vội vã đến sân bay để đón họ. Tôi nghĩ đây là một cách đáng kể để ăn mừng Tết.
Do vậy, tại sự kiện giới thiệu cuốn hồi ký “Nothing Is Impossible: America’s Reconciliation with Vietnam” ở cửa hàng Barnes & Noble ở Huntington Beach, tôi đã quyên góp số tiền thu được cho các tổ chức tài trợ cho người tị nạn Afghanistan.
Sẵn đây, tôi kể lại câu chuyện mở đầu trong cuốn sách của mình. Trong chuyến thăm đầu tiên của tôi tại Little Saigon, các nhà lãnh đạo của cộng đồng giải thích tầm quan trọng của việc khôi phục Nghĩa Trang Quân Đội Biên Hòa, dọn dẹp các ngôi mộ và vinh danh những linh hồn được chôn cất ở đó, những người đã chiến đấu cho miền Nam Việt Nam.
Sau đó, khi qua lại Việt Nam, tôi đến gặp chủ tịch tỉnh Bình Dương. Chúng tôi trao đổi về các khoản đầu tư của Hoa Kỳ, cũng như về thuế và các vấn đề khác quan trọng đối với các công ty Hoa Kỳ đóng ở tỉnh này. Sau đó, tôi chuyển sang chủ đề chính.
Tôi nhắc lại yêu cầu mà mình đã đưa ra với thứ trưởng Ngoại Giao Việt Nam: “Tôi xin phép cho công dân Mỹ tài trợ cho việc đào mương và chặt rễ cây ở Nghĩa Trang Biên Hòa. Không cờ, không biểu tượng, không chính trị. Chỉ đào mương và chặt rễ cây thôi.”
Chủ tịch tỉnh Bình Dương cảm ơn tôi vì đã chia sẻ “mối quan tâm cá nhân” của mình. “Tất nhiên, tôi sẽ phải hỏi ý kiến Hà Nội,” ông ta nói thêm.Ông không nói rằng không được.
Sau đó, tôi quay trở lại Nghĩa Trang Biên Hòa, lần này cùng với ông Nguyễn Đạc Thành, chủ tịch Vietnamese American Foundation (VAF). Chúng tôi thắp hương tưởng niệm những binh sĩ miền Nam Việt Nam đã khuất.
Tôi không nghe phản hồi gì từ chủ tịch tỉnh Bình Dương trong vài tháng. Tuy vậy, thủ tướng Việt Nam đề nghị Bộ Ngoại Giao phối hợp với tỉnh Bình Dương tạo điều kiện cho VAF trùng tu Nghĩa Trang Quân Đội Biên Hòa. Nhờ vậy mà hơn hai trăm cây lớn đã bị đốn hạ tại khu vực này. Không ai bị mất mặt. Hòa giải có thể tiến xa hơn một chút.
*Người Việt: Hỏi thật là ông có trông đợi cuốn hồi ký “Nothing Is Impossible” sẽ được ấn hành bản tiếng Việt tại Việt Nam một ngày nào đó? Ông bình luận gì về việc Đại Học Fulbright Việt Nam hủy sự kiện ra mắt cuốn sách này cách đây một năm?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Công ty First News dự trù xuất bản bản dịch tiếng Việt của cuốn sách. Tôi hy vọng cuốn sách được ra mắt ngay sau Tết này ở Sài Gòn.
Thật sự mà nói, tôi cảm thấy rất thất vọng khi Đại Học Fulbright Việt Nam hủy bỏ sự kiện giới thiệu sách nhưng tôi sẽ trở lại Việt Nam cho sự kiện này, khi sách được ấn hành.
Hồi năm 2015, ông Nguyễn Phú Trọng, tổng bí thư, đã hứa rằng Đại Học Fulbright “sẽ có tự do học thuật” và sinh viên “có thể theo đuổi học thuật mà không bị can thiệp.”
*Người Việt: Phải chăng cuốn sách của ông có những thông tin “nhạy cảm” mà nhà chức trách Việt Nam muốn kiểm duyệt?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Có thể có khả năng này. Tôi đã xem qua một bản dịch tiếng Việt nhưng vẫn chưa biết liệu nhà kiểm duyệt Việt Nam có muốn thay đổi chi tiết nào trong cuốn sách của tôi khi nó được in.
*Người Việt: Hoa Kỳ và Việt Nam đánh dấu 10 năm quan hệ “đối tác toàn diện” trong năm 2023. Ông có những kỳ vọng nào cho sự kiện này?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Chúng ta đã đi xa hơn trong 10 năm qua. Có người cho rằng chúng ta nên nâng cấp quan hệ lên tầm “đối tác chiến lược toàn diện.” Tôi nghĩ thật sự mối quan hệ này đã là chiến lược rồi. Ở Châu Á, thương mại là chiến lược và năm nay Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ bảy của Mỹ. Việt Nam là một phần của Khuôn Khổ Kinh Tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (IPEF) và đang hợp tác với Hoa Kỳ và 12 thành viên IPEF khác để soạn thảo các quy tắc thương mại.
*Người Việt: Cuộc sống gia đình và hai con của ông hiện nay thế nào?
–Cựu Đại Sứ Ted Osius: Chúng tôi sống ở Washington, DC, không xa nơi người mẹ 92 tuổi của tôi đang sống. Em gái tôi, người bị bệnh, cũng sống gần đó. Chúng tôi thường đưa hai con đến gặp người cô và bà nội của chúng. Vì vậy chúng học được rằng, khi nhắc đến gia đình, điều quan trọng là phải ở bên nhau khi cần. Hai đứa con tôi yêu ngôi trường, chỉ cách nhà 5 phút đi bộ. Nhìn chung, cuộc sống gia đình của chúng tôi rất êm ấm.
Là một nhà ngoại giao trong gần 30 năm, ông Ted Osius làm đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam từ năm 2014 đến 2017. Trước đó, hồi thập niên 1990, ông giúp mở Tổng Lãnh Sự Quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn và là một trong những viên chức ngoại giao đầu tiên của Hoa Kỳ tại Đại Sứ Quán Hoa Kỳ tại Hà Nội.
Đại Sứ Osius được ghi nhận là người thực hiện các chiến lược nhằm tăng cường quan hệ an ninh, ký kết các thỏa thuận thương mại trị giá hàng chục tỷ đô la, mở rộng trao đổi giáo dục, ký kết các thỏa thuận về thương mại, thực thi pháp luật, bảo vệ môi trường giữa hai nước Việt-Mỹ. Do vậy, Đại Sứ Osius được cho là một trong những nhân vật góp phần mang lại sự chuyển biến tích cực trong mối quan hệ Việt-Mỹ.
Dưới thời bốn tổng thống và bảy ngoại trưởng Mỹ, Đại Sứ Osius góp phần hòa giải không chỉ giữa hai chính phủ mà còn giữa các cựu chiến binh và người dân của cả hai quốc gia. Ông cũng là đại sứ Hoa Kỳ đồng tính công khai đầu tiên phục vụ ở khu vực Đông Á.
Đại Sứ Osius có bằng cử nhân của đại học Harvard University, bằng cao học của Trường Nghiên Cứu Quốc Tế Cao Cấp thuộc đại học Johns Hopkins University. Đại Sứ Osius yêu thích tất cả các loại hình du lịch, đạp xe, chèo thuyền, xem kịch và chụp ảnh. Ông kết hôn với người bạn đời Clayton Alan Bond, có một cô con gái và một cậu con trai.
