Tiếng Việt Dấu Yêu (Kỳ 344)

Bi Trí Dũng Academy sinh hoạt lành mạnh tại Garden Grove Park

Học ngôn ngữ và văn hóa Việt qua hình thức đối thoại và tập đọc 

GS Trần C. Trí
(University of California, Irvine)

Qua mục mới này, GS Trần C. Trí sẽ đưa các em vào thế giới muôn màu của ngôn ngữ và văn hóa Việt qua những bài đối thoại sinh động hay những bài tập đọc lý thú. Kèm theo các bài này là phần ngữ vựng và thành ngữ được dùng trong bài được đối chiếu với phần tiếng Anh để các em dễ theo dõi và cảm nhận. Những bài đối thoại và tập đọc trong mục này được trích từ cuốn sách giáo khoa NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA của GS Trần C. Trí (với sự hợp tác của GS Trần Minh Tâm trong phần bài tập thực hành), do California State University, Long Beach và Viet Text xuất bản.

 Chiếc áo bà ba và cái nón lá 

Người ngoại quốc thường biết đến Việt Nam qua chiếc áo dài cổ truyền. Thế nhưng loại y phục đậm nét Việt Nam hơn phải là chiếc áo bà ba. Phụ nữ thường mặc loại áo này nhiều hơn đàn ông. Không biết có phải vì lý do này mà tên của chiếc áo mang nhiều nữ tính chăng. Áo bà ba là một loại áo sơ-mi tay dài, cổ tròn, thường may bằng lụa nhưng cũng có thể là bằng nhiều loại vải khác. Người nghèo thường mặc áo bà ba bằng loại vải thô, sẫm màu trong khi làm lụng. Đây là một loại áo cài nút, xẻ ở hai bên eo thành hai vạt ngắn. Gần phía dưới vạt áo trước là hai cái túi to bằng hai bàn tay. Áo bà ba thường được mặc chung với quần ta là loại quần có lưng dây thun, không có túi, nút hay dây kéo như quần tây. Phụ nữ nông thôn mặc áo bà ba nhiều hơn phụ nữ ở thành thị. Tuy vậy, người ta có thể thấy một khi phụ nữ ở thành thị mặc chiếc áo bà ba, họ đã góp phần cải tiến chiếc áo truyền thống này để biến nó thành một loại thời trang. Chiếc áo bà ba nay đã có nhiều màu sắc, kiểu dáng khác nhau hay có thêu những mẫu thêu đủ kiểu rất đẹp mắt.

Nón lá thường đi đôi với chiếc áo bà ba. Loại nón này làm bằng một loại lá đặc biệt. Người ta lựa loại lá non, đem về phơi sương qua một đêm. Khung nón làm bằng tre chẻ mỏng, kết thành những vòng tròn từ lớn đến nhỏ tạo thành hình chóp nón. Lá được kết vào khung bằng một loại cước mỏng nhưng rất chắc. Sau đó, người ta phết lên chiếc nón lá một lớp dầu bóng để giữ cho nón lá được sạch, mịn và không thấm nước. Tất cả những việc này đều được làm bằng tay.

Chiếc nón lá đã gắn bó với dân tộc Việt Nam từ mấy ngàn năm nay. Cùng với chiếc áo bà ba, nón lá đã đem lại cho người phụ nữ Việt Nam một dáng vẻ độc đáo: vừa dịu dàng, vừa duyên dáng khi đi đứng, lại vừa có vẻ cần cù, nhẫn nại lúc làm việc trong nhà.

Danh từ
áo bà ba / “Mrs. Three’s blouse”
áo dài / Vietnamese dress
cổ tròn / round neckline
cước / silk thread
dáng vẻ / bearing
dầu bóng / gloss finish
dây kéo / zippers
đàn ông / man
eo / waist
hình chóp nón / cone shape
kiểu dáng / design
khung / frame
lớp / layer
lụa / silk
lưng thun / waist-band
lý do / reason
màu sắc / color and hue
mẫu thêu / embroidery pattern
nón lá / conical hat
nông thôn / countryside
nút / button
nữ tính / femininity
người nghèo / poor people
người ngoại quốc / foreigner
phụ nữ / woman
quần ta / traditional pant
quần tây / pants
sơ-mi / shirt
sương / dew
túi / pocket
thành thị / cities
thời trang / fashion
tre / bamboo
vải / fabric
vải thô / coarse fabric
vạt / panel
vòng tròn / circle
y phục / clothing 

Tính từ
cần cù / industrious
cổ truyền / traditional
chắc / sturdy
dịu dàng / sweet
duyên dáng / graceful
đặc biệt / special
đậm nét / characteristic
đẹp mắt / nice-looking
độc đáo / unique
gắn bó với / closely associated with
không thấm nước / water-proof
làm bằng tay / hand-made
mịn / smooth
mỏng / thin
non / young (leaf)
nhẫn nại / patient
sạch / clean
sẫm màu / dark-colored
tay dài / long-sleeved

Ðộng từ
biến / to transform
cài nút / buttoned-down
cải tiến / to improve
chẻ / to split
đi đôi với / to go hand in hand with
đi đứng / to walk
góp phần / to contribute
kết / to bind
làm lụng / to work
may / to sew
mặc / to wear
phết / to stain
phơi / to expose
thêu / to embroider
xẻ / to split

Trạng từ
một khi / once
qua một đêm / overnight

Em viết văn Việt

Nhằm tạo một diễn đàn cho các em tập viết tiếng Việt, Ban Biên Tập trang Tiếng Việt Dấu Yêu kêu gọi quý phụ huynh và quý Thầy Cô khuyến khích các em viết văn, diễn tả bằng tiếng Việt những cảm nghĩ và ước vọng trong đời sống của các em. Ước mong nơi đây một sân chơi được mở ra và khu vườn văn hóa Việt sẽ được quý phụ huynh và quý Thầy Cô góp tay vun trồng, khuyến khích.

Trong các bài nhận được và chọn để đăng, chúng tôi cố ý giữ nguyên văn những gì các em viết. Vì thế, khi đọc đến những ngôn từ, lỗi chính tả và sai văn phạm, chúng tôi mong được Phụ Huynh và Thầy Cô chia sẻ và sửa chữa cho các em tại nhà hay trong lớp học.

Tất cả các bài viết dưới dạng MSWord, font Unicode; và hình ảnh dạng .jpg, xin gởi về địa chỉ email: [email protected] (Xin đừng gởi dạng .pdf vì không tiện cho việc layout).

Trân trọng cảm ơn quý vị.

Nguyễn Việt Linh 

Đặt câu có ba mệnh đề với chủ đề: Gia đình em

Nu Nguyễn, Lớp 10 

1- Gia đình em có ông bà cha mẹ, nhưng em sống vơi ba mẹ em và em gái em vì ông bà em ở với cô, chú em

2- Ba em làm gần nhà, nhưng má em làm xa, vì thế ba chở hai chị em em đi học.

3- Em em thua em 2 tuổi nên nó học thua em 2 lớp, vì thế em phải dạy nó làm bài.

4-  Hai cô và chú em ở với ông bà nội vì các cô và chú chưa có lấy vợ và lấy chồng, còn bác em thì ở xa.

5- Ông bà ngoại em ở Việt Nam, Mùa Hè má dẫn em về thăm ông bà ngoại và các dì, cậu, nên em rất thích.

6-  Bà ngoại em không còn răng, bà ăn khó lắm,em rất thương bà.

7-  Hai cậu em dù đã có vợ vẫn ở với ông bà nên nhà rất đông.

8- Dì em không ở Sai gòn, khi nào em về thì dì dẫn con vào chơi.

9- Em thương các cậu và các dì, em có nhiều em họ và em rất thích chơi vơi mấy đưa đó.

10- Ba má có bảo lãnh ông bà ngoại và dì Út qua Mỹ, nhưng chưa được và em rất mong ông bay, dì mau qua đây.

Tâm Tình Phụ Huynh 

Mầm non

Tina Nguyễn

Chao ơi mầm non
Mũm ma mũm mĩm
Rạng rỡ nụ cười
Long lanh mắt biếc
Nụ hoa chưa nở
Đã ngát không gian
Sáng tỏa bình minh
Chiều buồng êm ả
Đêm về à ơi
Lời ru mật ngọt
Ngàn năm muôn kiếp
Yêu quá là yêu
Mầm non mũm mỉm

Tâm Tình Thầy Cô

Tiếng Việt tiếng Mỹ…
Thử bàn về Ngữ Pháp và Văn Hóa Việt Nam (Phần 1)

Thu Lê

Cũng như bao nhiêu người khác, tôi sinh ra và lớn lên trên đất Việt, nói và viết tiếng mẹ đẻ môt cách tự nhiên như hơi thở ra thở vào, suy nghĩ và hành động trong cách tự nhiên của một người được hun đúc trong lò văn hóa Việt. Khi thình lình bước chân sang đất Mỹ năm 75, phải tranh đấu để hội nhập với đời sống văn hóa Mỹ, phải lo sinh tồn trên mảnh đất mới, phải nói tiếng Anh hàng ngày trong công việc và có rất nhiều lần tôi khựng lại tìm chữ hoặc tìm câu dịch từ Việt sang Anh để diễn tả điều tôi muốn nói, tôi mới nghĩ nhiều và quan tâm đến sự khác biệt của ngôn ngữ và văn hóa giữa người với người.  Cũng từ đó nhìn thấy sự cảm thông giữa mọi người là một vần đề quan trọng và ngạc nhiên thích thú về những đặc tính của ngữ pháp Việt Nam.

Theo làn sóng tỵ nạn năm 1975, tôi coi là may mắn được tiếp tục nghề dạy học mặc dù phải cố gắng học hỏi và thích nghi với môi trường văn hóa giáo dục mới. Trong giờ dạy văn phạm Anh Văn, khi giảng về sự quan trọng của các dấu chấm phẩy trong câu cũng như vị trí của các từ đặt trong câu làm cho câu có thể có một ý nghĩa khác hẳn, tôi đem câu tiếng Anh  dưới đây ra làm thí dụ.  Chỉ một chữ ONLY ta có thể có 3, 4 câu ý ngĩa khác nhau tùy theo chữ ONLY được đặt ở chỗ nào:

I only love you.
I love you only.
I love only you.
Only I love you.

Câu 1: Tôi chỉ yêu em (chứ không muốn làm gì khác như sống với em hay lấy em). Câu 2 và 3 có lẽ có cùng một ý: Tôi chỉ yêu em (chứ không yêu ai khác). Câu 4: Chỉ có tôi yêu em thôi (chứ đâu có ai !)

Thầy trò chúng tôi có bàn cãi đến cái gọi là “từ đặt sai chỗ” (misplaced modifier), nếu để nhầm chỗ có thể gây hiểu lầm cho điều mình muốn nói.  Học trò tôi là học trò trường Mỹ nên rất tiếc là tôi không thể đem những thí dụ của ngữ pháp Việt Nam ra để mong có sự thông cảm và nhấn mạnh thêm sự quan trọng cũng như tai hại của những cụm từ đặt sai chỗ. Khi cụm từ bị đặt sai chỗ, khi dấu chấm phẩy bị đặt sai chỗ hay thiếu sót, và khi có sự khác biệt về văn hóa thì dễ gây ra hiểu lầm nhất là trong văn viết. Trong lời nói thì thấy ít vấn đề hơn vì có đối thoại hay giọng nói có chỗ nhấn mạnh hoặc chỗ ngừng (pause) trong câu có thể làm sáng tỏ vấn đề. Nhưng trong văn viết thì sự thông hiểu hoàn toàn phụ thuộc vào cái gì được trình bầy trên giấy và vì vậy đã giới hạn sự hiểu biết và cảm thông.

Các bạn thử đọc mấy câu tôi lượm được ở trên mạng:

1. Let’s eat Grandpa.
2. Let’s eat, Grandpa.

hay

3. Mary finds inspiration in cooking her family and her dog.
4. Mary finds inspiration in cooking, her family, and her dog.

thì chắc ai cũng thấy rõ ràng là những dấu phẩy ở câu thứ 2 và  4 đã giúp tránh được sự hiểu lầm và đã giúp… cứu mạng mấy người thân rồi!

Tiếng Việt mình không thiếu những trường hợp như trên. Xin mọi người thử nghe câu này từ miệng một bác sĩ dặn bệnh nhân: “Ăn cơm không được uống rượu.” Ông bác sĩ cũng cẩn thận viết vào toa cho bệnh nhận đem về. Người vợ rất lấy làm thích thú: “Thấy chưa, có bác sĩ bảo mới chịu nghe.” Nhưng ngày 1, vẫn thấy ông chồng uống rượu. Bà vợ hỏi tại sao không nghe lời bác sĩ thì ông chồng trả lời:  “Ăn không ngon thì phải uống rượu chứ!” (Ăn không được, uống rượu). Ngày 2, vẫn thấy chồng uống rượu, vợ giận lắm, hỏi tại sao. Ông chồng lại bảo: “Cơm chẳng có gì ăn thì phải uống chứ.” (Ăn cơm không, uống rượu). Những thí dụ khác kiểu “Mỗi gia đình hai con vợ chồng hạnh phúc” hoặc “Nam sinh bỏ áo trong quần nữ sinh mặc áo dài” đã đem lại nhiều trận cười trong lúc trà dư tửu hậu…

Nhưng trong tiếng Việt, vấn đề không phải chỉ là “misplaced modifier” mà là sự linh động của ngôn ngữ Việt trong khả năng hoán chuyển các từ trong câu làm câu có ý nghĩa nội dung khác nhau.

Một số những từ GHÉP không thay đổi ý nghĩa khi hoán chuyển, chỉ giúp cho câu văn dễ nghe hơn (nhất là khi nó ở cuối câu vì tiếng Việt có âm thanh trầm bổng như hát – một tonal language) hoặc làm câu thơ vần hơn hay đúng hơn về luật bằng trắc. Thí dụ: vui tươi hay tươi vui thì cũng vậy, rồi nhớ thương hay thương nhớ, cay đắng với đắng cay, sông núi với núi sông, cấy cầy và cầy cấy, v.v… thì cũng thế.

Nhưng đa số những từ ĐƠN khi hoán chuyển vị trí đã thay đổi hẳn nghĩa của câu, đem mình vào mê hồn trận. Chẳng hạn như trong vài hát “Ly Rượu Mừng” của Phạm Đình Chương có câu “Kìa nơi xa xa có bà mẹ già…” mà thằng con 12 tuổi của tôi (chắc chữ Việt ăn đong!) đã hát thành “Kìa nơi xa xa có …mẹ bà già…” thì mình đã thấy xa đi hàng trăm cây số rồi.  Hoặc là viết “chó con” thành “con chó,” hay “chịu ăn, chịu uống” thành “ăn chịu, uống chịu,” v.v… Chúng ta thử bỏ một câu 5 chữ vào rọ, sóc lên như chơi trò xổ số xem chúng ta góp được bao nhiêu câu khác nhau.

Lưu ý: Để mở âm thanh, xin bấm vào nút phía góc phải bên dưới của khung video.