Quỳnh Giao
Ða số chúng ta mới chỉ ca hát như hiện nay kể từ khoảng bảy chục năm trở lại thôi. Ấy là khi xuất hiện nền “tân nhạc” thời xưa ta gọi là “nhạc cải cách.” Trong một lĩnh vực khác, khi nghe hát nhạc gọi là “cải lương,” mình cũng biết rằng đấy là một thể loại còn mới mẻ…
Trong lĩnh vực tân nhạc, thời phôi thai thì chúng ta chưa có nhiều người hát chuyên nghiệp. Ða số các ca sĩ đều xuất hiện nhờ có giọng ca thiên phú hơn là được am hiểu về nhạc lý mới. Thế hệ nối tiếp có được học thêm về nhạc lý, nhưng thường là chỉ trong vòng gia đình hay thân hữu và trở thành ngôi sao trong các chương trình phát thanh vì là nơi đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao. Họ hát cho thính giả nghe hơn là cho khán giả xem nên không thể dùng nhan sắc hay bộ điệu thay thế cho nghệ thuật trình bày. Họ hát hơn là ca.
Sau đấy chúng ta mới có lớp phổ biến nhạc lý và ký âm pháp đã đào tạo ra nhiều ca sĩ có tài hơn xưa. Một số khai thác giọng ca trời cho để nổi tiếng một thời nhờ thể loại là trữ tình hay lãng mạn, dân ca hay nhạc mới…
Ngày nay, chúng ta mới thấy xuất hiện những lớp dạy hát, gọi là thanh nhạc hay luyện giọng… Ðấy là một sự tiến bộ đáng mừng và cũng nhờ vậy mà số lượng ca sĩ đã đông đảo hơn trước.
Một cách nhìn khác là nói về mỹ nhân và người đẹp.
So với thời xưa, điều kiện dưỡng sinh và việc phổ biến mỹ phẩm thời nay có giúp cho chúng ta có nhiều người đẹp hơn xưa. Nhưng rồi kỹ thuật giải phẫu thẩm mỹ cũng làm ta gặp quá nhiều người đẹp đồng dạng. Họ có cùng một cái cầm xẻ, sống mũi dọc dừa hay đôi môi hình trái tim. Vì vậy, mình nên e rằng lối dạy hát cũng sẽ lại đưa đến những tiếng ca đồng dạng, là cùng một lối gào thét cho những cuộc tình dang dở hay sự quằn quại về nỗi chia ly.
Khi nghe “Tình Ca” của Phạm Duy hay “Ðêm Màu Hồng” của Phạm Ðình Chương, đôi khi mình lại bắt được âm hưởng nhạc “blues” vì cô ca sĩ có giọng thiên phú được học lớp thanh nhạc Mỹ. Cũng vì thế mà một ca khúc Dương Thiệu Tước, Văn Cao hay Cung Tiến lại có lúc trổ giọng như trong một bài “aria” từ một vở nhạc kịch Opera. Cái chất tưởng như cao quý của nhạc cổ điển Tây phương trong tiếng hát không tôn vinh tác phẩm tân nhạc của chúng ta mà còn gây ra một nỗi ngậm ngùi.
Khi các ca khúc đời nay lại không bằng những tác phẩm thời xưa về lời từ và nhạc thuật mà còn đầy kịch tích của nhạc Hong Kong hay Ðại Hàn thì mình có thể nghĩ đến cuối chân cầu vồng của 70 năm tân nhạc. Ðó là sau khi lên tới đỉnh cao thì trôi vào khoảng trũng.
Chúng ta có thể giải thích rằng trình độ thưởng ngoạn của khán thính giả đời nay đã dẫn đến hiện tượng này. Nhưng, những người phục vụ âm nhạc hay nghệ thuật có nghĩ rằng mình cũng chia sẻ trách nhiệm ấy hay không?
Các bậc thầy luyện giọng chuyên nghiệp cho ca sĩ hát nhạc Opera đều nhấn mạnh đến ba thời. Quá khứ là cốt cách trình bày của những đại danh ca hay diva, divo mà học sinh thanh nhạc phải chịu khó nghe lại. Hiện tại là những gì học viên đang tập luyện để trình bày. Tương lai là vị trí mà người học muốn đạt tới sau này trong thế giới trình diễn của họ.
Xuyên qua cả ba giai đoạn học hành và trưởng thành, học viên phải biết hồn nhạc là nội dung của ca khúc, rồi cách phát âm và diễn tả cho đúng với sáng tác. Sau đó mới là kỹ thuật luyến láy, hít thở hay bắt câu, ngân giọng và chấm dứt với dàn nhạc để gây tối đa tác dụng nơi người nghe.
Nếu không làm người nghe hiểu ra lời ca, có lẽ chúng ta mới ở vào trình độ phát âm.
Khi uốn giọng để hát nhạc Lê Thương như trong một night club thì mình bắt Lê Thương phải khoác áo của Duke Ellington hay một nhạc sĩ tầm thường Âu Mỹ nào đó. Khi luyến láy một bài dân ca cải biên, nhưng theo cách hát của Barbra Streisand, có khi chúng ta bóp méo khúc Nam ai Nam bình hay quan họ Bắc Ninh và làm cho người Việt lẫn người Mỹ không còn hiểu gì hết. Nếu lại muốn chứng tỏ khả năng trác tuyệt của giọng hát qua lối ngắt câu và kéo dài tiếng ngân đầy những kịch tính opera của đoạn coda, có khi mình trở thành kịch sĩ diễn lầm vở. Chỉ vì người sáng tác và bản hòa âm muốn nhấn mạnh đến điểm khác trong ca khúc.
Người ca sĩ có nhiệm vụ diễn tả (interprete) tình cảm và thông điệp của tác giả muốn gửi tới thính giả. Nhạc sĩ Vũ Thành lúc sinh thời thường ví von điều này như là đọc một lá thư. Người đọc lá thư phải đọc hoàn toàn đúng với nội dung, không được thêm hay bớt một chữ!
Một nốt “giữ” (point d’orgue) chỉ dài hơn nốt chính gấp đôi mà thôi. Không thể ngân nga đến sáu, bẩy trường canh (mesures) để khoe làn hơi phong phú của mình được.
Quỳnh Giao phải nhắc đến chuyện này vì trông đợi những người trẻ, có giọng hát thiên phú và nội lực sung mãn đừng phụ lòng nghệ sĩ sáng tác và lãng quên mất văn hóa của người Việt.
