Quỳnh Giao
Ca hát từ khi còn bé, từ ban thiếu nhi cho đến về sau, Quỳnh Giao là người thích nghe… Trong lãnh vực âm nhạc, phải nghe nhiều sáng tác khác nhau thì mới thấm được ngôn ngữ nhạc.
Một cái thú đến trễ hơn về sau này là đọc truyện trinh thám và nói ra thì buồn, chỉ trinh thám của Hoa Kỳ. Loại sách mà nhiều người cho là tầm thường ấy thật ra đẩy trí tưởng tượng của mình đi rất xa. Khi đọc thì chúng ta đã đấu trí với tác giả, để xem là bị nhà văn dẫn dụ lừa gạt cho tới đâu. Mà chỉ đọc trinh thám Mỹ vì Việt Nam ít có thể loại ấy.
Xưa kia, Thế Lữ là một người may mắn.
Ngoài thơ và kịch, ông là người đi tiên phong cho loại truyện trinh thám và ngưng viết khi Phạm Cao Củng vẫn còn tiếp tục. Ði tiên phong nên ông… viết sao cũng được. Cốt truyện có thể là Việt hóa một đoạn truyện hay tình tiết nào của Pháp rồi cứ thế mà sáng tác nhờ trí tưởng tượng lồng trong vài luận lý có vẻ khoa học để cuối cùng giải thích cho độc giả ngờ nghệch bằng câu “Thấy Chưa?”
Ðời nay, không còn mấy ai viết như vậy nữa. Vì đời nay độc giả đã… khôn hơn nhiều! Không ai thuê một Lê Phong hay nàng Mai Hương đi làm những chuyện như Thế Lữ viết. Tác giả đáng quý của chúng ta còn một may mắn khác. Ðó là đời xưa chúng ta chẳng biết gì nhiều.
Sau Thế Lữ vài chục năm, Ian Fleming cũng có một phần may mắn như vậy. Ông viết trinh thám gián điệp như một người hướng dẫn du khách tới những vùng xa lạ, theo bước chân nghiệp vụ của điệp viên James Bond. Loạt truyện “Không-Không-Bẩy” hấp dẫn ở tình tiết hay trong một không gian lạ, khi thiên hạ còn đi máy bay chong chóng, nếu họa hoằn có dịp được đi.
Sáu mươi năm sau khi James Bond xuất hiện, loại nhân vật đó có khi cũng lại thất nghiệp, như phóng viên Lê Phong của Thế Lữ ngày trước.
Vì độc giả đời nay đã có máy bay phản lực và nhất là… Internet!
Quỳnh Giao được nghe – lại nghe – rằng khi viết những pho truyện dã sử mấy ngàn trang, Alexandre Dumas phải ghi tên các nhân vật phụ và đặt lên lò sưởi. Vì ông phải nhớ là ai sống ai chết trong một chuỗi dài những tình tiết do trí tưởng tượng đã nặn ra nếu không là có ngày lại cho người chết sống lại!
Và cũng được nghe nói rằng nhiều tác giả đã đến tận thành phố mình muốn dựng truyện, vào rạp hát là nơi dự tính sẽ cho xảy ra vụ án mạng, mua vé về đặt trên tấm bản đồ trước mặt. Rồi mới ngồi viết truyện trong một không gian đã định hình.
Viết như vậy thì quả là tốn tiền mua vé xe hỏa hay đi máy bay…
Những tác giả kỹ lưỡng như thế là người đáng kính vì họ kính trọng độc giả. Không vì cảm hứng sáng tác dù là hư cấu mà viết sai sự thật. Ðời nay, viết sai sự thật như vậy là bị độc giả gửi e-mail cho, với dăm ba lời than phiền! Cả ngàn người đọc mà có một người nói rằng chi tiết ấy sai, nơi chốn đó không có ngôi đền như vậy, thì tác giả cũng thấy cụt hứng, hoặc ân hận.
Vốn đã thích nghe nhạc và ưa đọc truyện, từ khi viết Tạp Ghi, Quỳnh Giao có thêm một cái thú khác, là nghe chuyện.
Chúng ta đều biết rằng người chịu khó nghe là người đáng yêu – với những người thích nói. Nhưng cái nết “chịu khó nghe” của người viết tạp ghi lại có những động lực… ích kỷ lắm!
Tạp ghi xuất phát đầu tiên từ cảm hứng. Một tiếng chim hót hay một đoạn nhạc hay có thể đã đem lại cái hứng ban đầu.
Nhưng từ đó cho đến cái bàn gõ không đẹp như phím đàn thì mình còn phải nghĩ đến người bên kia, đến độc giả. Người đọc nghĩ sao? Viết về một nhân vật, một cuốn phim hay một nhạc khúc thì cảm hứng ban đầu có thể miên man dẫn mình bay lên một quỹ đạo mơ hồ nào đó, và cứ để độc giả ngồi dưới một mình!
Cho nên, dù là viết tạp ghi tùy hứng, có một việc vẫn cần thiết là tìm hiểu thêm về đề tài, sự việc hoặc nhân vật hay tác phẩm muốn nhắc tới. Chúng ta may mắn hơn các tác giả đi trước là bây giờ có Internet. Bí chuyện gì là cứ lách cách “Google” thì biết được ngay. Nếu có quên tên con đường mà danh họa Van Gogh đã ở năm xưa tại miền Nam nước Pháp thì cũng tìm ra. Chính xác hơn ký ức có hạn của chúng ta rất nhiều.
Nhờ vậy mà ai ai trong chúng ta cũng có thể thành người uyên bác được. Nhưng người uyên bác mà viết tạp ghi thì có lẽ lại thành kẻ tra tấn. Vì độc giả muốn cái gì khác chứ không phải là một bài luận thuyết nữa về đời sống, nghệ thuật, về hội họa hay âm nhạc!
Khác với những thế hệ đi trước, chúng ta có phương tiện dồi dào về kiến thức nên có điều kiện viết ra điều mình gọi là sự thật tương đối khá sát với sự thật. Nhưng, điều mà người xưa cũng không có chính là cái thú bất ngờ khi tìm hiểu về đề tài.
Chuyện này, độc giả thường không biết. Phần thưởng đầu tiên cho người viết khi cẩn thận kiểm chứng chi tiết là bỗng khám phá ra điều mới lạ trước đó không có trong đầu.
Chẳng hạn, vào một Tháng Ba, Quỳnh Gao có lần muốn nói đến lễ hội Mardi Gras đầy màu sắc của New Orleans, nhưng bỗng đi lạc qua xứ Brazil và tìm ra truyện phim O’Cangaceiro và nhớ lại ca khúc nổi tiếng ở Sài Gòn năm xưa. Ðề tài thay đổi hẳn. Một trường hợp nữa, cũng trong tháng ba, mình nhớ đến Hai Bà Trưng, rồi nhờ tìm hiểu lại khám phá ra nhiều cảnh hội hè đời xưa, đề tài có khi lại chuyển qua chuyện khác. Cảm hứng ban đầu thì vẫn cứ nằm đấy, có khi sẽ nẩy mầm bất ngờ trong một dịp tham khảo thêm chi tiết cho một bài khác.
Những người cầm bút ban đầu thường ít nhiều khởi nghiệp theo mạch viết tự truyện, xuất phát từ kinh nghiệm riêng tư.
Nhưng nếu chỉ quanh quẩn trong không gian đó thì khó viết được nhiều vì đời người vốn hữu hạn. Khi đã thoát ra khỏi giới hạn này thì nghệ thuật mới vươn xa hơn, bay cao hơn và tìm đến cái rất chung của nhiều người. Trong số đó, có độc giả của mình.
Nhưng bước đầu tiên khiến mình bay bổng vẫn phải là cảm hứng sơ khởi. Cảm hứng đó không đến từ cái kho kiến thức của Internet hay Google. Nó đến từ đời sống, từ một câu chuyện được nghe kể lại, đôi khi ở những nơi rát vu vơ như trong một phòng uốn tóc, hoặc quanh quầy trả tiền ngoài chợ chẳng hạn. Ðấy là lý do vì sao Quỳnh Giao nói rằng từ khi viết tạp ghi mình là người thích nghe chuyện. Gặp được những người thích kể chuyện là mình ngoan ngoãn ngồi nghe…
