Nói thế nào về vụ diệt chủng 100 năm trước?

Hà Tường Cát/Người Việt (tổng hợp)

Sau một tuần lễ thảo luận và tranh cãi trong nội bộ, chính quyền Hoa Kỳ hôm Thứ Ba công bố quyết định: Tổng Thống Obama sẽ không gọi vụ tàn sát 1.5 triệu dân Armenia cuối Thế Chiến I là hành động diệt chủng.

Nhưng không gọi không có nghĩa là không nhìn nhận! Và vấn đề tế nhị này đã kéo dài suốt một thế kỷ.

Diệt chủng là sự tiêu diệt dân chúng một cách có hệ thống, với mục tiêu nhanh chóng chấm dứt sự tồn tại tập thể của một cộng đồng dân tộc. Không kể những vụ diệt chủng có tầm mức tương đối nhỏ do xung đột giữa hai bộ tộc hoặc hai nhóm dân đối nghịch và có thù hận lâu dài, các vụ diệt chủng quy mô lớn chỉ có thể thực hiện với kế hoạch định trước và bằng các phương tiện khả hữu của một chính quyền.

Armenia là một trong nhiều nước nhỏ ở vùng núi Nam Caucasus, hiện nay là nước cộng hòa độc lập, diện tích 30,000 km2 dân số 3 triệu, nằm ở phía Nam Liên Bang Nga,  giữa Thổ Nhĩ Kỳ, Georgia, Azerbaijan, Iran. Theo định nghĩa nói trên, vụ sát hại 1.5 triệu dân Armenia năm 1915 được nhiều sử gia coi là hành động diệt chủng do chính quyền đế quốc Hồi Giáo Ottoman/Thổ Nhĩ Kỳ thực hiện.

Thổ Nhĩ Kỳ trước sau vẫn bác bỏ cáo buộc này, theo họ những người chết là hậu quả không tránh khỏi của chiến tranh và con số ấy là sự được phóng đại quá đáng. Điều sau có thể đồng ý được vì tất cả chỉ là ước lượng, không có tài liệu căn cứ gì để xác định  chắc chắn. Nhưng vụ tiêu diệt dân Armenia sống trong đế quốc Ottoman, tập trung ở Armenia cũng như rải rác tại nhiều nơi khác trên bán đảo Anatolia (lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ) là thực tế không thể phủ nhận. Trước Thế Chiến I, dân Armenia là một sắc tộc thiểu số đáng kể, vào khoảng 2 triệu người;  tới 1922 chỉ còn lại dưới 500,000 người.

Đế quốc Ottoman đã phát động một chiến dịch có hệ thống để tiêu diệt dân Armenia năm 1915 ngay sau khi Thế Chiến I bùng nổ. Đế quốc Ottoman đi vào Thế Chiến I là đồng minh của Đức và chống Nga, thù địch ở khu vực từ lâu đời. Các nhà lãnh đạo Thổ có lập luận hoang tưởng rằng dân Armenia hầu hết là Thiên Chúa Giáo sẽ đứng về phía Nga và trở  thành đạo quân thứ năm ngay trong lòng đế quốc. Chính quyền ra lệnh lưu đầy tất cả người Armenia qua đất Syria (cũng thuộc đế quốc Ottoman) và bộ trưởng nội vụ nói với đại sứ Mỹ: “Chúng tôi không để dân Armenia ở lại mơi nào trên bán đảo Anatolia. Chúng chỉ có thể được sống tại vùng sa mạc”.

Chiến dịch khởi đầu đêm 24 tháng 4 năm 1915, tới Thứ Sáu tuần này là đúng 100 năm, bằng việc bắt 250 nhà lãnh đạo cộng đồng Armenia ở Istanbul rồi hầu hết bị thủ tiêu. Những vụ bắt giữ hàng loạt được thực hiện sau đó. Đàn ông bị tập trung đưa đi khỏi nơi cư trú, nhiều người bị hành quyết tập thể. Thanh niên bị loại khỏi quân đội, xung vào các tiểu đoàn lao công chiến trường. Phụ nữ và trẻ con được chở tới những vùng lưu đầy, nhiều người chết vì sự ngược đãi hay thiếu ăn. Những hành động đàn áp này chỉ tạm ngưng trong một năm rưỡi khi Thế Chiến I kết thúc năm 1918, tới 1920 lại tiếp diễn cho đến 1922 khi Hồng Quân tiến vào chiếm thủ đô Yerevan và Armenia trở thành một nước cộng hòa trong Liên Bang Xô Viết.

Quyết định tiêu diệt dân Armenia là do các đảng chính trị nắm chính quyền đế quốc Ottoman/Thổ Nhĩ Kỳ, thoạt đầu là đảng được gọi là những Người Thổ Trẻ (Young Turks), sau Thế Chiến tới đảng Dân Tộc Thổ.

33 năm sau, năm 1948, mới có Công Ước Liên Hiệp Quốc về ngăn ngừa và trừng phạt tội ác diệt chủng. Năm 1915 Anh, Pháp, Nga đã cảnh cáo các lãnh tụ Young Turks là họ có thể chịu trách nhiệm về tội ác chống nhân loại và tại Hoa Kỳ dư luận phản đối mạnh mẽ sự việc xảy ra cho dân Armenia, nhưng không có hành động cụ thể gì. Khi chiến tranh chấm dứt, các nước đồng minh thắng trận yêu cầu chính quyền Thổ xét xử trừng phạt các lãnh tụ Young Turks. Tuy nhiên không biện pháp gì khác được thi hành kể cả sự đòi hỏi chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ hậu chiến phục hồi cuộc sống và bồi thường thiệt hại cho dân Armenia.

Thổ Nhĩ Kỳ trước sau vẫn cương quyết chối bỏ vụ diệt chủng Armenia và lập trường của họ là không có một chiến dịch quy mô như thế mặc dầu những bằng cớ lịch sử chứng minh ngược lại. “Giới lãnh đạo nước Thổ Nhĩ Kỳ mới, không còn là đế quốc Ottoman, không thể nào nhìn nhận những nhà lập quốc là sát nhân, thay vào đó trong sách giáo khoa phải gọi dân Armenia là những kẻ phản quốc”, sử gia người Thổ Taner Akcam giải thích như thế với tờ New York Times. Những người Thổ tiến bộ công khai nhìn nhận có chuyện diệt chủng bị truy tố tội hình sự vì xỉ nhục dân tộc mình.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng chống nước nào công nhận việc 1.5 triệu dân Armenia thiệt mạng là hành động diệt chủng. Gần đây nhất hồi đầu tháng này khi Đức Giáo Hoàng Francis dùng từ “diệt chủng” nói đến vụ Armenia, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ đã phản ứng giận dữ, lập tức triệu hồi đại sứ ở Vatican về nước.

Tuy vậy có những dấu hiệu cho thấy thái độ của Thổ Nhĩ Kỳ tỏ ra biết điều hơn. Các học giả đã có thể công khai thảo luận và viết những nghiên cứu về vấn đề diệt chủng. Tuần này Thủ Tướng Ahmet Davutoglu chính thức bày tỏ sự chia buồn và gởi lời an ủi  tới con cháu những người Armenia đã khuất mặc dầu vẫn không dung tới từ  diệt chủng.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng dùng áp lực với các quốc gia để đừng gọi sự kiện năm 1915 là diệt chủng và nhiều quốc gia đồng minh của Thổ Nhĩ Kỳ qua một thế kỷ vẫn chấp nhận sự né tránh như thế. Cho đến nay chỉ 24 quốc gia chính thức nhìn nhận có hành động diệt chủng năm 1915.

43 tiểu bang Hoa Kỳ nhìn nhận vụ diệt chủng dân Armenia nhưng chính quyền liên bang không chính thức thừa nhận. Chưa một Tổng Thống Mỹ nào đi ra ngoài đường lối này. Khi còn là Thượng Nghị Sĩ và ứng cử viên Tổng Thống năm 2008, ông Obama đã gọi việc sát hại dân Armenia là hành động diệt chủng và Hoa Kỳ có nghĩa vụ phải coi sự kiện là như vậy. Nhưng từ khi vào tòa Bạch Ốc, giống như các Tổng Thống tiền nhiệm, ông không bao giờ trực tiếp sử dụng danh từ này.

Năm nay Armenia kỷ niệm 100 năm vụ diệt chủng nên chuyện này trở thành tế nhị hơn và các giới lãnh đạo Mỹ đã phải bàn cãi thảo luận tích cực để tìm phương cách ứng xử, nhất là Hoa Kỳ vẫn tự coi là dẫn đầu thế giới trong vấn đề nhân quyền. Bà Samantha Power, đại sứ Hoa Kỳ tại Liên Hiệp Quốc, qua một đoạn băng video dài 5 phút đã khẩn khoản yêu cầu Tổng Thống dùng từ diệt chủng. Nhưng cuối cùng thì hôm Thứ Ba tòa Bạch Ốc đã đi đến quyết định tránh việc này mặc dầu nhiều giới chức chính quyền, bộ ngoại giao, bộ quốc phòng và quốc hội không đồng ý kiến ấy. Khi được hỏi là phải chăng có sự rạn nứt nội bộ về vụ này, một giới chức cao cấp không ngần ngại xác nhận là: “Có”.

Phát ngôn viên tòa Bạch Ốc  Eric Schultz tuyên bố với các phóng viên trên máy bay Air Force One đi Florida hôm Thứ Tư: “Tổng Thống và các giới chức chính quyền cao cấp nhiều lần thừa nhận sự kiên lịch sử trong đó 1.5 triệu dân Armenia đã bị tàn sát và lưu đầy đi đến cái chết, trong thời gian cuối cùng của đế quốc Hồi Giáo Ottoman. Như chúng ta đã từng nói từ những năm trước, sự công bằng và thẳng thắn nhìn nhận những sự kiện ấy là lợi ích của tất cả chúng ta bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia, Hoa Kỳ”.

Quyết định của tòa Bạch Ốc,  cùng với tin tức bộ trưởng ngân khố Jacob Lew sẽ đến thủ đô Yerevan ngày Thứ Sáu dự lễ kỷ niệm 100 năm biến cố Armenia, được đưa ra sau khi ngoại trưởng John Kerry hội đàm với ngoại trưởng Mevlut Cavusoglu ở Washington. Trong cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với báo giới sau đó, cả hai ngoại trưởng không đề cập gì về chuyện  Armenia.

Một giới chức cao cấp khác trong chính quyền Obama nói rằng quyết định của Tổng Thống có thể làm một số người bất bình vì đã chờ đợi với “hy vọng năm nay có tiếng nói khác”. Nhưng ông giải thích là chính quyền tin rằng cách tiếp cận vấn đề như thế là đúng vì “trong khi nhìn nhận thực tế quá khứ, không thể quên rằng cần phải hợp lực với các đối tác khu vực để cứu những sinh mạng hiện tại”.

Không thể nào gây rắc rối ngoại giao với Thổ Nhĩ Kỳ, một nước đồng minh và thành viên quan trọng tối cần thiết trong cuộc chiến đấu chống khủng bố Nhà Nước Hồi Giáo IS ở Syria và Iraq.