Hà Tường Cát/Người Việt (tổng hợp)
Cuộc đối thoại 4 bên – Mỹ, Nga, Liên Âu, Ukraine – tại Geneva hôm Thứ Năm đã đi đến thỏa thuận cố gắng làm giảm căng thẳng trong thế đối đầu ở Đông Âu, nhưng chưa phải là đã có thể dễ dàng và mau chóng kết thúc vụ khủng hoảng trầm trọng nhất tại Âu Châu kể từ thời kỳ Chiến Tranh Lạnh.
Các phóng viên theo dõi buổi hội thoại của Tổng Thống Nga Vladimir Putin hôm Thứ Năm tại Moscow. (Hình: AP/Pavel Golovkin)
Nhưng, một cách khách quan, phải thấy là Tổng Thống Nga Vladimir Putin cho đến nay đang thắng thế qua các diễn biến của vụ khủng hoảng
Trước hết, ông ta không hoàn toàn bị động mà nắm được quyền chủ động trong thế đối đầu với Tây Phương, một liên minh không dễ dàng có sự đồng thuận trong tất cả mọi vần đề vì những lợi ích khác biệt của các thành viên. Người ta không tin là trong thời đại này có thể xảy ra chiến tranh, nhưng nếu buộc phải cần sử dụng biện pháp quân sự vào một lúc nào đó thì chỉ Nga, chứ không phải Liên Âu, có thể quyết định.
Quan trọng hơn nữa, mục tiêu lâu dài của Putin là tái tạo vai trò cường quốc mà nước Nga đã mất từ khi Liên Xô sụp đổ, bây giờ đang được dần dần thể hiện. Người dân Nga tán đồng đường hướng này và các thăm dò dư luận mới nhất đều cho thấy uy tín của Putin trong nước lên rất cao. Sự công kích của phe đối lập, những phê phán về dân chủ, nhân quyền từ hơn một năm trước đây, bây giờ đã không còn là đề tài hàng đầu, và vị thế chính trị của ông ta trong nước Nga đang vững vàng hơn bao giờ hết.
Mặc dầu vẫn mạnh mẽ lên án Nga về hành động sát nhập Crimea, nhưng Tây Phương không còn phương cách nào để đảo ngược tình thế và trên thực tế sẽ đi đến chỗ phải thừa nhận một việc đã rồi. Mối lo lắng nhất của Tây Phương bây giờ là làm sao bảo vệ những phần còn lại của Ukraine.
Nga không bao giờ muốn Ukraine là thành viên của Liên Âu hay gia nhập NATO. Đằng sau lập luận là việc này có thể tạo nên mối đe dọa cho an ninh quốc gia mình, tham vọng chính của Nga vẫn là duy trì vai trò khống chế trên toàn khu vực Đông Âu.
Do ảnh hưởng hay áp lực của Tây Phương, từ đầu năm nay Ukraine đã đi một nước cờ rủi ro, khởi đầu bằng phong trào biểu tình chống chính quyền Tổng Thống Viktor Yanukovych, và đòi hỏi hợp tác chặt chẽ với Liên Âu. Hậu quả của hành động không đúng chỗ đúng lúc này của Ukraine là đã làm mất Crimea một cách dễ dàng và tạo hoàn cảnh đưa đến nguy cơ ly khai của các phần đất phía Đông. Trong tình hình ấy, tương lai của những cuộc đàm phán tại Geneva chưa chắc đã hoàn toàn phục vụ cho lợi ích của Ukraine, mà mục tiêu chính sẽ là ổn định tình thế tại khu vực Đông Âu trong điều kiện thực tế không thể ngăn chặn được vai trò của Nga ở đây.
Hôm Thứ Năm, Tổng Thống Vladimir Putin có một chương trình hội thoại trên truyền hình toàn quốc, trao đổi ý kiến, hỏi và đáp, với dân chúng Nga. Buổi đầu tiên trong năm 2014 này diễn ra trong thế đối đầu căng thẳng với Tây Phương và tình hình căng thẳng ở khu vực miền Đông Ukraine, ngay sau khi xảy ra vụ 300 phần tử ủng hộ Nga tấn công vào một doanh trại vệ binh Ukraine ở Mariupol và 3 người bị bắn chết.
Ông Putin tỏ ra rất tự tin và vững vàng trong cuộc trao đổi kéo dài 3 giờ 55 phút. Các phóng viên ghi nhận là chỉ có một lúc ông tỏ ra không hài lòng và đề nghị cử tọa đừng sử dụng tiếng “người từ hành tinh khác” (little green men) để gọi các binh sĩ lực lượng đặc biệt đã nắm quyền kiểm soát Crimea trước ngày trưng cầu dân ý. Đây là lần đầu tiên ông xác nhận những binh sĩ võ trang đầy đủ, bịt mặt và không mang phù hiệu là của Nga. Theo lời ông, đó là những quân nhân “hành xử lịch sự nhưng chuyên nghiệp và quyết tâm”, cần thiết cho cuộc trưng cầu dân ý được tiến hành có an ninh trật tự. Ông cũng không ngần ngại xác nhận rằng sự sát nhập Crimea là cần thiết đối với cái mà ông gọi là ý đồ thâu nhận Ukraine làm thành viên NATO.
Tổng Thống Putin tuy nhiên phủ nhận là có lực lượng đặc biệt Nga đang hoạt động ở miền Đông Ukraine, nơi những nhóm thân Nga đã chiếm giữ nhiều cơ quan chính quyền. Theo ông, Nga có quyền đưa quân vào Ukraine để bảo vệ dân Nga, nhưng hiện nay chưa cần thiết và ông hy vọng những cuộc đối thoại đang diễn ra ở Geneva sẽ tìm ra giải pháp cho cuộc khủng hoảng.
Tuy vậy ông Putin coi Đông Ukraine là Novorossiya nghĩa là nước Nga Mới, tên gọi trong lịch sử của đế quốc Nga từ thế kỷ thứ 18. Ông nói rằng miền đất này đã được những người Cộng Sản Boshelviks trao cho Ukraine hồi thập niên 1920, và “chỉ có Trời mới hiểu vì sao”.
Một phụ nữ lớn tuổi gọi điện thoại vào hỏi vậy Nga có ý định lấy lại Alaska, xưa kia cũng là đất thuộc đế quốc Nga Hoàng cho đến năm 1867, hay không. Ông Putin sau khi giải thích là Crimea có tầm quan trọng chiến lược với những cảng biển nước ấm, nói với người đặt câu hỏi: “Bà Faina Ivanovna, tại sao chúng ta cần Alaska? Nơi ấy lạnh lắm!” Ông nói thêm rằng biết Alaska được dân Nga gọi đùa là Ice Cream, đọc lên tương tự như Krym, tiếng Nga chỉ Crimea.
Có tất cả 81 câu hỏi đặt ra ở cuộc hội thoại trên truyền hình của Tổng Thống Putin, trong đó 35 câu là về vấn đề Ukraine. Edward Snowden, người tiết lộ chương trình do thám của NSA và đang được Nga tạm thời cho tị nạn, gởi một câu hỏi qua video yêu cầu cho biết Nga có những chương trình như vậy không. Tổng Thống Putin trả lời là không, vì Nga không có tiền và kỹ thuật để thực hiện việc theo dõi rộng lớn như thế. Trước khi giải thích chi tiết, ông Putin nói: “Ông Snowden, ông là một cựu gián điệp, và tôi cũng đã có những liên hệ với công tác tình báo, như vậy chúng ta có thể nói chuyện với nhau bằng ngôn ngữ chuyên nghiệp…”.
Trong buổi hội thoại, Tổng Thống Vladimir Putin cũng có hai dịp nói tới mối quan hệ của Nga với Hoa Kỳ và Liên Âu. Theo ông sự tin cậy giữa Hoa Kỳ và Nga đã sút giảm lớn nhưng đó không phải do lỗi của Nga. Ông nói: “Tôi dồng ý rằng niềm tin đã bị suy yếu đi rất nhiều. Nhưng tại sao như vậy? Chúng tôi tin là tình trạng này không do lỗi nơi chúng tôi”. Với Liên Âu, ông Putin nói rằng Nga không có ý định là hư hại các quan hệ với những đối tác Âu Châu và “hy vọng rằng đó cũng không phải là đường lối của Liên Âu”
Thỏa thuận sơ khởi đạt được tại Geneva hôm Thứ Năm về việc làm giảm tình hình căng thẳng là một kết quả khá đột ngột. Tổng Thống Obama tỏ ra hoài nghi việc Nga sẽ tuân hành nghiêm túc thỏa thuận ấy. Trong một buổi họp báo không dự tính trước tại tòa Bạch Ốc sáng Thứ Năm, ít giờ sau khi hai Ngoại Trưởng Nga – Mỹ kết thúc cuộc hội đàm ở Geneva, Tổng Thống Obama, tuyên bố: “Hy vọng của tôi là chúng ta thật sự thấy mọi chuyện tiến triển suông sẻ”.
Trước đó Tổng Thống Obama và Phó Tổng Thống Biden đã trao đổi ý kiến qua điện thoại với Thủ Tướng Anh David Cameron và Thủ Tướng Đức Angela Merkel cùng nhiều nhà lãnh đạo Tây và Đông Âu khác. Tòa Bạch Ốc đưa ra một thông cáo xác định rằng các nhà lãnh đạo đều đồng ý sẵn sàng chuẩn bị thi hành thêm những biện pháp trừng phạt khác nếu Nga không “xuống thang căng thẳng trong một thời gian ngắn sắp tới”.
Tổng Thống Obama cũng đề cập tới việc hàng ngàn quân Nga đang tập trung gần biên giới phía Đông Ukraine có tính cách hăm dọa. Ngược lại, Nga lập luận rằng quan trọng nhất là từ ở Ukraine, nếu chính quyền nước này không khích động dân chúng có những hành động chống Nga và không tìm cách lợi dụng các bất đồng quan điểm Đông – Tây cho lợi ích riêng của mình.
