PATUÁN, Mexico (NV) – Những chiếc xe vận tải đầu tiên có mặt, chở những người có võ trang lên đỉnh núi phủ đầy sương mù. Sau đó, lửa xuất hiện, quét qua khu rừng thông và sồi cao chót vót.
Sau trận cháy rừng năm ngoái, những chiếc xe tải quay trở lại. Lần này, họ chở những cây bơ bén rễ trong các vườn cây ăn trái nằm rải rác trên đỉnh núi từng có cây bao phủ, nơi người dân thị trấn thường hái nấm ăn.
“Trước đây, chúng tôi chưa từng thấy ngọn lửa nào lớn như thế này,” Maricela Baca Yépez, 46 tuổi, viên chức thành phố và cư dân lâu năm của Patuán, thị trấn nép mình trong cao nguyên núi lửa nơi người Purépecha tại Mexico sinh sống hàng thế kỷ, cho biết.
Tại miền Tây Mexico, các khu rừng đang bị tàn phá với tốc độ chóng mặt và trong khi nạn phá rừng ở những nơi như rừng nhiệt đới Amazon hay Borneo là do hoạt động chăn nuôi gia súc, khai thác vàng và lập trang trại dầu cọ, thì tại điểm nóng này, nạn phá rừng lại được thúc đẩy bởi sự thèm ăn bơ ở Hoa Kỳ, báo New York Times ghi nhận trong bài phóng sự điều tra.
Tồn tại sự kết hợp giữa các nhóm lợi ích, gồm có các nhóm tội phạm, địa chủ, viên chức địa phương tham nhũng và giới lãnh đạo cộng đồng, tham gia phá rừng để làm vườn bơ, trong một số trường hợp là chiếm đoạt trái phép đất thuộc sở hữu tư nhân. Hầu như tất cả các vụ phá rừng để trồng bơ trong hai thập niên qua có thể từng vi phạm luật pháp Mexico, cấm “thay đổi mục đích sử dụng đất” mà không được chính phủ cho phép.
Từ khi Hoa Kỳ bắt đầu nhập cảng bơ từ Mexico cách đây chưa đầy 40 năm, mức tiêu thụ tăng vọt, được hỗ trợ bởi các chiến dịch tiếp thị quảng bá trái cây này như một loại thức ăn tốt cho tim mạch và nhu cầu quanh năm của các món ăn như bánh mì nướng bơ và món California sushi roll. Dân Mỹ ăn bơ nhiều gấp ba lần so với hai thập niên trước.
Ở phía Nam biên giới, việc đáp ứng nhu cầu ăn bơ phải trả giá đắt, các nhà hoạt động nhân quyền và môi trường cho biết: mất rừng, cạn kiệt tầng ngậm nước nhằm cung ứng nước cho cây bơ và gia tăng bạo lực do các băng đảng tội phạm tập trung kinh doanh lợi nhuận cao.
Và trong khi Hoa Kỳ và Mexico đều ký thỏa thuận năm 2021 của Liên Hiệp Quốc nhằm “chặn đứng và đảo ngược” nạn phá rừng vào năm 2030, hoạt động buôn bán bơ hàng năm trị giá $2.7 tỷ giữa hai quốc gia đặt ra nghi vấn về những cam kết về khí hậu đó.
Giới chức môi trường Mexico kêu gọi Hoa Kỳ ngăn chặn trồng bơ trên vùng đất bị phá rừng xâm nhập vào thị trường Mỹ, tuy nhiên giới chức Hoa Kỳ không có hành động nào, theo tài liệu do Climate Rights International, tổ chức bất vụ lợi tập trung nghiên cứu vi phạm nhân quyền góp phần gây ra biến đổi khí hậu nhiều như thế nào.
Trong một bản phúc trình mới, tổ chức xác định hàng chục ví dụ về cách các vườn cây ăn trái trên vùng đất bị phá rừng cung cấp bơ cho các nhà phân phối thực phẩm Mỹ, sau đó họ bán chúng cho các chuỗi siêu thị lớn tại Hoa Kỳ.
Fresh Del Monte, một trong những nhà phân phối bơ lớn nhất Hoa Kỳ, cho biết ngành này hỗ trợ các dự án trồng rừng ở Mexico. Tuy nhiên, trong một tuyên bố, công ty cũng cho biết “Fresh Del Monte không sở hữu điền trang ở Mexico,” và dựa vào “sự hợp tác trong ngành” để bảo đảm nhà nông tuân thủ luật pháp địa phương.
Tương tự nạn phá rừng ở những nơi khác, việc san bằng rừng linh sam và sồi thông ở Mexico làm giảm khả năng lưu trữ carbon và thải ra các loại khí làm khí hậu nóng lên. Tuy nhiên, việc khai thác bơ, vốn cần một lượng nước lớn, gây ra cuộc khủng hoảng khác do làm cạn kiệt các tầng ngậm nước vốn là nguồn sống của nhiều nhà nông.
Mexico hiện chiếm gần 90% tổng sản lượng bơ xuất cảng qua Hoa Kỳ. Tại Michoacán, ngành trồng bơ có hơn 300,000 công nhân ở tiểu bang 4.8 triệu dân, theo số liệu từ chính phủ.
Nhưng trên thực tế, một số viên chức thực thi công lực cho rằng tham nhũng ở địa phương là nguyên nhân dẫn tới mất rừng nghiêm trọng. Tháng trước, một viên chức thuộc văn phòng công tố tiểu bang Michoacán phụ trách tội phạm môi trường gặp gỡ hai phóng viên của báo New York Times.
Viên chức yêu cầu ẩn danh vì sợ bị trả thù, cho biết đơn vị môi trường được các giám sát viên cảnh cáo không được điều tra các vườn bơ rộng hơn khoảng 12 mẫu Anh, ngay cả khi đã gửi khiếu nại. Đổi lại, viên chức này cho biết, chủ sở hữu cần phải hối lộ cho giám sát viên, với số tiền dựa trên quy mô của vườn cây ăn trái.
Năm 2021, giới chức môi trường Mexico gửi thư cho nhà quản lý khu vực của Bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ USDA đề nghị sửa đổi thỏa thuận quản lý xuất cảng bơ của Mexico nhằm bảo đảm chúng không đến từ vùng đất bị phá rừng bất hợp pháp.
Ngay cả khi buôn bán bơ bị ảnh hưởng bởi nạn lạm dụng môi trường, bạo lực và tham nhũng, nó vẫn có khả năng tiếp tục bùng nổ. Một nghiên cứu năm ngoái ước tính diện tích đất ở Michoacán bị lấy để trồng bơ có thể tăng hơn 80% vào năm 2050. (TTHN)
