HORMUZ, Oman/Iran (NV) – Tàu bè vẫn tiếp tục đi qua Hormuz sau khi một tàu hàng bị đánh trúng ở vùng biển phía Oman, sự kiện này trở thành phép thử đầu tiên cho thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran, vì hai bên vẫn bất đồng sâu sắc về câu hỏi cốt lõi rằng eo biển chiến lược này phải được mở theo nguyên tắc tự do hàng hải quốc tế, hay phải đi qua khuôn khổ kiểm soát của Tehran.
Tàu Ever Lovely của hãng vận tải Evergreen Marine, treo cờ Singapore, bị một “vật thể không xác định” đánh trúng hôm Thứ Năm khi đang di chuyển gần Oman, theo NBC News loan tin hôm Thứ Sáu, 26 Tháng Sáu.
Chủ sở hữu cho biết tàu bị hư cửa kính buồng lái, nhưng không có người bị thương, hàng hóa vẫn an toàn, máy chính và các thiết bị hàng hải vẫn hoạt động, và tàu tiếp tục hải trình rời eo biển Hormuz.
Chiếc Ever Lovely đang đi trên tuyến được khuyến cáo bởi cơ quan hàng hải Anh UKMTO, truyền thông dẫn hai giới chức Mỹ nói Iran bắn vào tàu, trong khi Iran chưa công khai nhận trách nhiệm.
Tổng Thống Donald Trump sau đó viết trên Truth Social rằng Iran phóng bốn drone vào các tàu, trong đó một drone đánh trúng boong trên của một tàu chở hàng lớn, còn ba drone khác bị bắn hạ. Ông Trump gọi đây là một hành động “vi phạm ngu xuẩn” thỏa thuận ngừng bắn.
Tuy nhiên, sự việc trên chưa khiến eo biển Hormuz bị đóng, theo NBC News, dựa trên dữ liệu MarineTraffic, cho biết ít nhất 37 tàu đi qua hoặc đang đi qua eo biển sau vụ tấn công liên quan đến chiếc tàu Ever Lovely.
Điều này cho thấy eo biển Hormuz hiện không bị tê liệt, nhưng cũng không còn là một tuyến hàng hải bình thường. Tàu vẫn chạy, nhưng chạy trong tâm thế tránh rủi ro, né vùng biển Iran, và phải tính đến cảnh cáo từ Tehran.
Iran nhiều lần cảnh cáo rằng họ không bảo đảm an toàn cho các tàu không đi theo tuyến được Tehran chấp thuận. Truyền thông Iran cũng nói ba tàu dầu ngoại quốc đổi hướng và quay lại sau khi nhận cảnh cáo từ lực lượng hải quân của Iran. Một giới chức Mỹ nói Washington biết các báo cáo này và đang kiểm tra, đồng thời nhấn mạnh ông Trump nói rõ Iran không được cản trở dòng giao thông tự do tại eo biển Hormuz.
Bất đồng đang nằm ở cách hiểu thỏa thuận tạm thời. Theo NBC News, bản ghi nhớ Mỹ-Iran nói Iran sẽ dùng “nỗ lực tốt nhất” để bảo đảm tàu thương mại đi lại an toàn trong 60 ngày, không thu phí, từ Vịnh Ba Tư ra Biển Oman và ngược lại.
Nhưng điều khoản này đang hiện bị hai bên diễn giải khác nhau. Phía Mỹ cho rằng tàu thương mại phải được đi lại tự do, không điều kiện, không bị thu phí, và không chịu sự kiểm soát, còn Iran lại cho rằng an toàn hàng hải phải dựa trên sự phối hợp với Tehran, vì Iran là một quốc gia ven biển tại eo biển Hormuz.
Tuyên bố Mỹ và các quốc gia Vùng Vịnh cũng nói một nền hòa bình lâu dài phải giải quyết chương trình hỏa tiễn đạn đạo, drone, và sự hỗ trợ của Iran cho các nhóm ủy nhiệm.
Bộ Ngoại Giao Iran đáp lại rằng sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Gulf mới là nguồn gây bất ổn và chia rẽ trong khu vực. Tehran cũng nói eo biển Hormuz nên được điều hành bởi Iran và Oman, theo cách Iran diễn giải từ thỏa thuận tạm thời.
Thỏa thuận Mỹ-Iran cũng không chỉ bị thử thách ở eo biển Hormuz, hãng tin Reuters cho biết hai bên vẫn bất đồng về nhiều phần khác trong khuôn khổ ngưng bắn, gồm ưu đãi tài chính cho Iran, thanh tra hạt nhân, chương trình hỏa tiễn, drone, và sự hỗ trợ của Tehran cho các nhóm ủy nhiệm trong khu vực.
Một điểm nóng khác gây thêm rắc rối cho thoả thuận đó là tình hình chiến cuộc ở Lebanon.
Phía Israel thả truyền đơn tại thị trấn Mansouri ở miền nam Lebanon, yêu cầu dân rời đi. Đây là lệnh đầu tiên như vậy kể từ khi thỏa thuận ngưng bắn giữa Israel và Hezbollah có hiệu lực cuối tuần trước. Israel nói họ sẽ giữ quân trong một “vùng đệm” ở miền nam Lebanon để ngăn Hezbollah tấn công miền bắc Israel.
Iran lại nói việc ngưng giao tranh tại Lebanon là một phần không thể tách rời của thỏa thuận tạm thời với Mỹ. Điều này có nghĩa là một cuộc leo thang tại Lebanon cũng có thể làm thỏa thuận Mỹ-Iran bị lung lay.
Như vậy, hòa bình Mỹ-Iran không chỉ phụ thuộc vào Washington và Tehran mà còn bị treo trên các hành động của Israel, Hezbollah, các nước vùng Vịnh, các hãng tàu, thị trường dầu, và phản ứng chính trị tại Toà Bạch Ốc.
Tình hình eo biển Hormuz hiện không phải câu hỏi “mở hay đóng,” mà là “mở theo luật của ai.” Nếu mở theo luật Mỹ, đó là tự do hàng hải quốc tế. Nếu mở theo luật Iran, đó là tự do có điều kiện, phải đi qua sự chấp thuận của Tehran.
Hai cách hiểu này không thể cùng tồn tại lâu dài nếu không có một cơ chế giám sát rõ ràng. Và chính khoảng mờ đó đang làm thỏa thuận Mỹ-Iran trở nên mong manh. (MPL) [dt]
