WASHINGTON, DC (NV) – Iran và Oman đưa cho phía Mỹ một đề nghị quản trị eo biển Hormuz, trong đó có phần hai nước cùng thu một loại phí hành chính đối với tàu bè đi qua hải lộ chiến lược này, bốn nguồn tin nói với NBC News hôm Thứ Sáu, 3 Tháng Bảy.
Đề nghị này, nếu thành hình, là một thay đổi lớn so với trước chiến tranh, khi tàu hàng đi qua eo biển Hormuz mà không phải trả phí. Theo NBC News, trong bản ghi nhớ được Mỹ và Iran ký tháng trước, hai bên đồng ý rằng tàu bè có thể đi qua eo biển một cách an toàn và tự do trong 60 ngày, sau đó việc quản trị hải lộ quan trọng này sẽ được Iran và Oman bàn với các nước vùng Persian Gulf để xác định.
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, nơi tàu bè chở khoảng 20% nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu đi qua. Vì vậy, bất cứ thay đổi nào liên quan đến phí, quyền kiểm soát, hoặc điều kiện lưu thông tại khu vực này đều có thể ảnh hưởng đến thị trường năng lượng, vận tải biển và giá cả quốc tế.
Ông Sayyid Badr bin Hamad Al Busaidi, ngoại trưởng Oman, nói trong một cuộc phỏng vấn tuần này rằng Oman không ủng hộ việc áp phí bắt buộc đối với tàu bè đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông phân biệt giữa phí bắt buộc và các khoản đóng góp tự nguyện của các công ty vận tải biển để duy trì hải lộ, tương tự một số mô hình được sử dụng tại eo biển Malacca và Singapore.
Hai nguồn tin biết về cuộc thảo luận và một nguồn tin khu vực nói kế hoạch này gần đây đã được chuyển cho Mỹ. Nhưng một giới chức Trung Đông nói rằng dù Mỹ được tham khảo về các cơ chế khả dĩ cho eo biển Hormuz, Oman chưa chính thức nộp một đề nghị hoàn chỉnh.
Một nguồn tin biết cuộc thảo luận nói các nhà thương thuyết Mỹ có quan ngại về đề nghị này, nhưng vẫn dự trù bàn tiếp với phía Oman và tin rằng vấn đề có thể được giải quyết ở cấp kỹ thuật. Nguồn tin này nhấn mạnh Oman vẫn giữ cam kết để tàu bè đi qua mà không bị thu phí bắt buộc, và bản đề nghị không có khoản thu bắt buộc nào.
Tòa Bạch Ốc lập tức đưa ra lập trường cứng rắn với phát ngôn viên Anna Kelly cho biết Tổng Thống Donald Trump từng nói rõ rằng Iran không thể thu phí tại eo biển Hormuz, vì đây là một hải lộ quốc tế. Ngoại Trưởng Marco Rubio cũng nói trong chuyến đi Trung Đông tuần trước rằng “không quốc gia nào được phép thu tiền đường (tolls) hoặc phí vận chuyển (fees) trên một hải lộ quốc tế,” và Washington kỳ vọng nguyên tắc đó sẽ được áp dụng tại eo biển Hormuz.
Theo một giới chức Trung Đông được NBC News trích dẫn, Iran là bên thúc đẩy ý tưởng thu phí và tin rằng phía Mỹ sau cùng có thể chấp nhận một phiên bản nào đó. Giới chức này nói các khoản phí có thể được thu trong sự tham khảo với cộng đồng quốc tế và thông qua International Maritime Organization, rồi được chia giữa Iran và Oman nếu các nước tham gia đồng ý.
Lập luận của phía ủng hộ đề nghị là nguồn tiền có thể được dùng để đánh giá rủi ro môi trường, hỗ trợ cứu nạn và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Giới chức này cũng nói Oman từng chi tiền trong nhiều năm để duy trì các dịch vụ hàng hải, môi trường và hướng dẫn lưu thông tại eo biển Hormuz mà không thu khoản phí nào, và cho rằng “có lẽ bây giờ là lúc thích hợp để thu một khoản gì đó.”
Tuy nhiên, điểm nhạy cảm của đề nghị nằm ở ranh giới giữa “đóng góp tự nguyện” và “thu phí trá hình.” Với Mỹ và các nước phụ thuộc vào năng lượng vận chuyển qua eo biển Hormuz, việc để Iran có vai trò trong cơ chế thu tiền có thể bị xem là trao cho Tehran một công cụ gây áp lực mới đối với thương mại quốc tế.
Đề nghị của Iran và Oman cho thấy cuộc thương lượng sau chiến tranh không chỉ dừng ở đình chiến quân sự, mà đang chuyển sang cuộc đấu quyền kiểm soát các điểm nghẽn chiến lược. Iran, sau khi bị đánh nặng trong chiến tranh, có thể đang tìm cách biến vị trí địa lý thành lợi thế kinh tế và chính trị. Oman, trong vai trò nước trung gian và quốc gia ven eo biển, muốn nói đến chi phí bảo trì, cứu nạn và an toàn hàng hải. Nhưng đối với Mỹ, một khi hải lộ quốc tế bị đặt vào cơ chế thu tiền có liên hệ đến Iran, đó không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là vấn đề nguyên tắc về tự do hàng hải.
Vì vậy, tranh cãi quanh eo biển Hormuz là phép thử lớn cho thỏa thuận Mỹ-Iran sau chiến tranh. Nếu đề nghị được định nghĩa rõ là tự nguyện, minh bạch, dưới cơ chế quốc tế, điều này có thể trở thành một cách chia sẻ chi phí quản trị hải lộ. Nhưng nếu mở đường cho Iran thu tiền hoặc gây áp lực lên tàu bè, đây sẽ là một nguồn căng thẳng mới tại Trung Đông, nơi chỉ một quyết định tại eo biển Hormuz cũng có thể làm rung chuyển giá dầu, bảo hiểm hàng hải và chuỗi cung ứng toàn cầu. (MPL) [dt]
