HORMUZ, Iran (NV) – Tình hình vùng Vịnh rơi vào đợt căng thẳng nghiêm trọng nhất kể từ khi Mỹ và Iran ký thỏa thuận hòa bình tạm thời hai tuần trước, sau khi một tàu chở dầu bị bắn một vật thể không xác tại eo biển Hormuz trong lúc Washington và Tehran cùng mở các cuộc tấn công đáp trả và cáo buộc lẫn nhau vi phạm thỏa thuận.
Theo Reuters, cơ quan an ninh hàng hải UKMTO của Britain cho biết chiếc tàu chở dầu bị hư hại phần buồng lái, nhưng toàn bộ thủy thủ đoàn được báo cáo an toàn. Cuộc tấn công hôm Thứ Bảy, 27 Tháng Sáu, diễn ra chỉ hai ngày sau một cuộc tấn công khác nhắm vào một tàu hàng, khiến căng thẳng quân sự trong khu vực bùng lên trở lại.
Mỹ nói các cuộc tấn công của họ nhắm vào mục tiêu Iran là phản ứng trước hành động của Tehran tại eo biển Hormuz. Iran ngược lại nói các cuộc tấn công của họ là “phòng vệ,” nhằm đáp trả các cuộc không kích của Mỹ và nhắm vào những mục tiêu quân sự có liên hệ với lực lượng Mỹ trong khu vực. Bahrain, nơi đặt tổng hành dinh khu vực của Hải Quân Mỹ, cũng báo cáo bị Iran tấn công bằng drone và lên án hành động này là vi phạm thỏa thuận.
Iran trong những ngày qua đang tìm cách khẳng định quyền kiểm soát đối với tuyến hàng hải này. Truyền hình nhà nước Iran nói Vệ Binh Cách Mạng bắn “phát cảnh cáo” về phía các tàu đi qua những luồng giao thông hàng hải không được Tehran chấp thuận. Theo Reuters, việc này khiến một số tàu phải xin giấy phép Iran trước khi băng qua eo biển.
Washington đang thúc đẩy một tuyến hải trình phía nam, dọc bờ biển Oman, nhằm tránh khu vực Iran muốn kiểm soát. Tehran lại muốn tàu bè đi theo tuyến phía bắc, qua vùng biển Iran, và cuối cùng có thể buộc các tàu phải trả phí sử dụng eo biển. Đây không chỉ là tranh chấp quân sự mà còn là cuộc đấu về quyền kiểm soát một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới.
Trong lúc đó, mặt trận Lebanon cũng làm thỏa thuận Iran-Mỹ thêm mong manh. Iran cáo buộc Mỹ không bảo đảm được lệnh ngừng bắn tại Lebanon, nơi Israel tiếp tục các cuộc tấn công nhắm vào Hezbollah, nhóm được Iran hậu thuẫn. Lãnh đạo Hezbollah Naim Qassem đã bác bỏ thỏa thuận Israel-Lebanon vừa được công bố, gọi đó là sự đầu hàng và tuyên bố thỏa thuận này “vô hiệu.”
Phó Tổng Thống Mỹ JD Vance, trưởng đoàn đàm phán của Tổng Thống Donald Trump trong hồ sơ này, nói Mỹ đã tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn và Iran phải chịu trách nhiệm nếu xung đột trở lại. Ông viết trên X rằng nếu Iran có bất đồng về cách áp dụng MOU, họ có thể “nhấc điện thoại lên,” nhưng “bạo lực sẽ bị đáp trả bằng bạo lực.”
Giới quan sát cho rằng thỏa thuận Iran-Mỹ hiện nay chưa chết nhưng bị thương nặng vì không còn là một khung hòa bình vững chắc và giống một tấm giấy tạm ngăn chiến tranh trong khi hai bên vẫn giữ nguyên vũ khí, nghi ngờ, và quyền tự diễn giải thỏa thuận theo cách có lợi cho mình.
Điểm yếu lớn nhất của thỏa thuận là không giải quyết tận gốc ba vấn đề cốt lõi là quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, vai trò của các lực lượng do Iran hậu thuẫn trong khu vực, và cách kiểm chứng ai là bên vi phạm trước. Khi Mỹ nói họ chỉ “đáp trả,” và Iran cũng nói họ chỉ “phòng vệ,” thỏa thuận ngừng bắn lập tức biến thành một cuộc tranh cãi về ngôn ngữ, trong khi hỏa lực vẫn tiếp tục.
Về chiến lược, Iran đang dùng Hormuz như một đòn bẩy. Tehran hiểu rằng họ không cần đóng toàn bộ eo biển, chỉ cần tạo cảm giác nguy hiểm đủ khiến các hãng vận tải biển tăng bảo hiểm, đổi tuyến, trì hoãn chuyến đi, hoặc phải xin phép Iran, là đã đủ gây áp lực lên Mỹ và thị trường năng lượng.
Với Mỹ, mục tiêu trước mắt là giữ tuyến hàng hải mở, bảo vệ các căn cứ vùng Vịnh, và chứng minh rằng thỏa thuận với Iran không đồng nghĩa với việc Washington để Tehran áp đặt luật chơi tại Hormuz.
Tuy nhiên, cả hai bên cũng có lý do để không đẩy tình hình vượt khỏi tầm kiểm soát. Giá dầu giảm trước khi bạo lực mới bùng phát cho thấy thị trường đã kỳ vọng vùng Vịnh đang dần ổn định. Nếu giao tranh tiếp tục sau cuối tuần, thị trường mở cửa lại vào Thứ Hai có thể phản ứng mạnh, và áp lực chính trị sẽ tăng lên với cả Washington lẫn Tehran. (MPL)
