Hàn Giang
Anh Trần Gia Phước từ trần ngày 17 Tháng Năm, 2023 tại Würzburg, Đức Quốc, hưởng thọ 70 tuổi. Anh là con trai của thầy Trần Gia Thoại, cựu giáo sư trường Phan Thanh Giản Đà Nẵng. Anh cũng là em út của thầy Trần Gia Phụng, cựu giáo sư các trường Phan Thanh Giản và Phan Châu Trinh Đà Nẵng, hiện đang định cư ở Toronto, Canada.
Anh Trần Gia Phước, quê quán Duy Xuyên, Quảng Nam, sinh năm 1953 tại Đà Nẵng. Anh là một trong những học sinh tốt nghiệp trung học xuất sắc nhất Việt Nam. Anh học tại trường Phan Thanh Giản Đà Nẵng từ lớp Mẫu Giáo đến lớp 12. Anh thi đậu Tú Tài 1 hạng Ưu năm 1969 và Tú Tài 2 hạng Ưu năm 1970.
Du học và chức vụ giáo sư đại học tại Đức
Anh Trần Gia Phước đến Đức vào Tháng Mười Hai, 1970. Anh theo học ngành kỹ thuật điện (electrical engineering) tại Viện Đại Học Stuttgart và tốt nghiệp kỹ sư năm 1977. Kế đó, anh làm kỹ sư về “Thiết kế phần mềm của các hệ thống chuyển mạch SPC kỹ thuật số” (Software design of digital SPC switching systems) tại Standard Elektrik Lorenz (SEL, nay là Alcatel-Lucent) cho đến năm 1979.
Sau đó, anh trở thành phụ tá nghiên cứu (research assistant) tại Viện Đại Học Siegen, nơi anh hoàn thành luận án tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Paul Kühn vào năm 1982. Chủ đề luận án tiến sĩ của anh là “Mô hình hóa và phân tích các vấn đề quá tải trong hệ thống chuyển mạch điện thoại do điện toán điều khiển” (Modelling and analysis of overload problems in computer-controlled telephone switching systems). Cho đến ngày nay, kết quả luận án tiến sĩ của anh vẫn được sử dụng trong việc quản lý năng lượng của các “máy chủ trung tâm dữ liệu Internet” (data center servers) hoặc trong các mạng lưới điện thoại di động.
Từ năm 1983 đến năm 1986, anh là trưởng nhóm nghiên cứu (research group leader) tại Viện Đại Học Stuttgart. Trong thời gian này, anh học văn bằng hậu tiến sĩ (postdoctoral qualification) có tên là Habilitation (Chứng chỉ “Kỹ năng” hay “Luận án Giáo sư”). Đối với Hoa Kỳ, văn bằng tiến sĩ (PhD) được xem là học vị cao nhất. Tuy nhiên, văn bằng Habilitation ở một số nước châu Âu, đặc biệt là Đức, được xem là cao hơn bằng tiến sĩ. Theo truyền thống ở Đức, Habilitation là một bằng cấp chính thức cần thiết để trở thành giáo sư đại học (Professor).
Từ năm 1986 đến 1988, anh làm việc tại Trung Tâm Nghiên cứu của IBM ở Rüschlikon, Zurich, Thụy sĩ để tiến hành nghiên cứu về “kiến trúc và đánh giá hiệu suất của các hệ thống truyền thông” (architecture and performance evaluation of communication systems). Anh hoàn thành văn bằng Habilitation vào năm 1988 với luận án về “Phân tích dựa trên thời gian giai-đoạn của các mô hình lý-thuyết lưu-lượng truy cập trong các hệ thống Điện Toán và Truyền Thông” (Discrete-Time Analysis of Traffic Theoretical Models in Computer and Communication Systems”).
Năm 1988, anh được Viện Đại Học Würzburg mời làm giáo sư đại học giảng dạy về “Mạng truyền thông” (Communication Networks) tại Viện Nghiên cứu Khoa Học Điện Toán (Institute of Computer Science). Sau đây là các chức vụ và thời gian làm việc của anh Trần Gia Phước tại Viện Đại Học Würzburg.
Giáo Sư bộ môn Khoa học Điện Toán (1988 – Tháng Chín, 2018)
Khoa Trưởng Phân Khoa Toán và Khoa học Điện Toán (2007 – 2009)
Phó Chủ tịch Hội đồng Viện Đại Học (Tháng Mười, 2015 – Tháng Chín, 2018)
Đặc trách các vấn đề liên quan đến quốc tế, công nghệ thông tin, cựu sinh viên và quan hệ công chúng
Giáo Sư “Danh Dự” (Tháng Mười, 2018 – 17 Tháng Năm5, 2023)
Năm 2015, anh Trần Gia Phước được bầu làm Phó Chủ tịch Hội đồng Viện Đại Học Würzburg trong ba năm cho đến 2018. Ở vị trí Phó Chủ tịch, anh chịu trách nhiệm về quốc tế hóa, cựu sinh viên, công nghệ thông tin và quan hệ công chúng, anh đồng thời liên tục phát triển các lĩnh vực nói trên với tinh thần làm việc hết sức tận tuỵ. Vì điều này, anh đã được trao quyền “công dân danh dự” của Viện Đại Học (University’s honorary citizenship) tại lễ kỷ niệm thành lập Viện Đại Học Würzburg vào năm 2020.
Kể từ năm 1988 cho đến lúc về hưu vào Tháng Chín, 2018, anh đã hướng dẫn 46 sinh viên làm luận án tíến sĩ và 6 sinh viên làm luận án Habilitation. Trong số sinh viên này có 12 giáo sư đại học hiện đang giảng dạy tại Viện Đại Học Würzburg.
Mới đây, Viện Đại Học Würzburg đã đánh giá như sau về sự đóng góp của anh Trần Gia Phước với 30 năm làm việc tại Viện Đại Học này trong 1 Phân ưu dưới đây của Viện Đại Học Würzburg:
“Thành quả làm việc cùng với tinh thần quả cảm, cải tiến và tầm nhìn xa rộng của Giáo Sư Trần Gia Phước đã có ảnh hưởng lâu dài đến sự thành đạt của Viện Nghiên cứu Khoa Học Điện Toán (Institute of Computer Science) và Viện Đại Học Würzburg vì Giáo Sư đã đưa những tiến bộ đáng kể của khoa học điện toán vào công việc nghiên cứu và giảng dạy tại Viện Đại Học Würzburg. Với tư cách là Khoa Trưởng Phân Khoa, Giáo Sư Trần Gia Phước đã điều hành hiệu quả Phân Khoa Toán và Khoa Học Điện Toán từ năm 2007 đến 2009.
Giáo Sư Trần Gia Phước là một nhà khoa học xuất sắc và nổi tiếng quốc tế. Với tầm nhìn toàn diện, thấu đáo và uy tín của mình, Giáo Sư đã truyền cảm hứng và hướng dẫn nhiều sinh viên thành công trên hành trình nghề nghiệp của họ. Giáo Sư đã góp phần đáng kể vào việc bổ nhiệm nhiều nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu Khoa Học Điện Toán.
Giáo Sư Trần Gia Phước đã truyền niềm đam mê về việc nghiên cứu Khoa Học Điện Toán và đặc biệt là “mạng truyền thông” cũng như đánh giá hiệu suất của “mạng truyền thông” cho các thế hệ khoa học gia và sinh viên. Là một người cố vấn, Giáo Sư là hình mẫu cho nhiều người trên mọi lĩnh vực.
Thành tựu nghiên cứu nổi bật
Anh Trần Gia Phước là một nhà khoa học xuất sắc. Anh đóng vai trò hàng đầu trong cộng đồng nghiên cứu tại Đức và quốc tế vì có nhiều nghiên cứu nổi bật. Trọng tâm nghiên cứu của anh chuyên về cấu trúc, “mô hình hóa” (modelling) và đánh giá hiệu suất của các “mạng truyền thông” (performance evaluation of communication networks). Với những khám phá kỹ thuật điện toán vượt ra ngoài lãnh vực Internet hiện tại (the current Internet landscape), anh đã tạo ra tiếng vang trong lãnh vực nghiên cứu về “Internet của tương lai” (the Internet of the future) ở Đức và quốc tế. Nghiên cứu của anh Trần Gia Phước liên quan đến những phát triển công nghệ (technologies) và mô hình (paradigms) trong tương lai, có thể làm thay đổi cơ bản cách thức và phương tiện kết nối mạng và giao tiếp của nhân loại. Một trong những dự án quan trọng và thách thức nhất của anh là điều phối dự án BMBF G-Lab (German-Lab), nhằm cung cấp một nền tảng thử nghiệm và các nghiên cứu về bảo mật (security), độ tin cậy và chất lượng trên Internet của tương lai. Từ năm 2008 đến 2012, tổng cộng có 29 tổ chức của các viện đại học, trung tâm nghiên cứu và công ty tại Đức đã hợp tác trong dự án G-Lab.
Ngoài ra, nghiên cứu của anh tập trung vào việc lập kế hoạch và tối ưu hóa mạng truyền thông (planning and optimization of communication networks), quản lý mạng và tài nguyên (network and resource management), đặc biệt là mạng di động, mô hình hóa động lực học và điều khiển mạng (modeling of network dynamics and control), chất lượng dịch vụ (quality of service) trong mạng truyền thông, đặc biệt là chất lượng trải nghiệm của người sử dụng mạng truyền thông, các kỹ thuật của phần mềm và “mạng có thể lập trình” (techniques of software and programmable networks), “ảo hóa mạng” (network virtualization) và “nguồn lực cộng đồng” (crowdsourcing). Crowdsourcing liên quan đến việc thu thập công việc, thông tin hoặc ý kiến từ nhiều người gửi dữ liệu qua Internet, mạng “xã hội” (social media) và ứng dụng điện thoại “thông minh” (smartphone apps).
Với thành tựu khoa học nói trên, anh Trần Gia Phước đã nhận được nhiều giải thưởng nổi tiếng sau đây: Anh đã được trao Giải thưởng Fred W. Ellersick năm 2013 cho bài viết hay nhất trong ba năm qua của Hiệp hội Truyền thông IEEE (IEEE Communications Society) về đóng góp vào việc “mô hình hóa chất lượng trải nghiệm” trong các mạng truyền thông (modeling the quality of experience in communication networks). Vào năm 2016, anh đã nhận được Giải thưởng Robert Piloty cho những thành tựu đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ thông tin và khoa học điện toán, đặc biệt là trong lĩnh vực Internet của tương lai.
Cũng trong năm 2016, anh Trần Gia Phước đã nhận được Giải thưởng “trọn đời” Arne Jensen (Arne Jensen Lifetime Award) vì những đóng góp to lớn của anh cho lý thuyết “lưu lượng” trong các mạng truyền thông (traffic theory in communication networks) của anh đối với tổ chức và cộng đồng của Đại hội “Giao thông” Điện thoại Quốc tế (International Teletraffic Congress) (ITC).
Anh Phước còn hoạt động tích cực trong nhiều dự án kỹ nghệ. Anh là giám đốc và điều phối viên sáng lập của Trung tâm “Tối ưu hóa Mạng” (Center for Network Optimization) (CNO) với Nortel từ năm 1997 đến năm 2000. Anh đã đồng sáng lập một số công ty điện toán quốc tế, trong đó có Tập đoàn Infosim (Đức), trụ sở chính tại Würzburg. Anh làm giám đốc Infosim từ 1999 đến 2002. Anh là thành viên Ban cố vấn của Infosim, chuyên về các sản phẩm và dịch vụ quản lý mạng IP. Anh đồng thời là sáng lập và thành viên Hội đồng quản trị của Weblabcenter Inc. (Dallas, Texas), chuyên về công nghệ cung cấp dịch vụ cộng đồng. Nhờ danh tiếng xuất sắc của mình, anh Phước thường được Tổ chức Nghiên cứu Đức (German Research Foundation) (DFG), Bộ Giáo dục và Nghiên cứu Liên bang Đức (German Federal Ministry of Education and Research) (BMBF) và các dự án do Châu Âu tài trợ bổ nhiệm làm cố vấn. Bộ Ngoại giao Bavaria (Bavarian State Ministry) đã bổ nhiệm anh làm thành viên hội đồng chuyên gia về công nghệ truyền thông. Trong sự nghiệp của mình, anh đã viết hơn 200 bài báo khoa học các hội nghị và tạp chí lớn, và hơn 20 bằng sáng chế. Anh đã xuất bản 7 cuốn sách, trong đó có cuốn sách về “Mô hình hóa hiệu suất và phân tích mạng truyền thông” (Performance Modeling and Analysis of Communication Networks) vào năm 2021. Sau khi về hưu, anh tiếp tục nghệ thuật lập mô hình ở một lĩnh vực khác – vẽ Tranh “sơn dầu” (canvas).
Mạng lưới quốc tế
Mạng lưới kết nối quốc tế (International networking) trong nghiên cứu và giảng dạy là một trong những nguyên tắc điều hành của anh tại Viện Đại Học Würzburg. Anh đã biến Viện Đại Học này trở thành trung tâm nghiên cứu dẫn đầu trong lĩnh vực mạng truyền thông. Anh đã tổ chức nhiều hội nghị quốc tế khác nhau thu hút các chuyên gia từ khắp nơi trên thế giới đến Würzburg. Tại những hội nghị nói trên, các chuyên gia không chỉ đến để thảo luận nghiên cứu khoa học mà còn chú trọng vào mạng lưới kết nối cá nhân, có sự quan tâm và hỗ trợ lẫn nhau trong bầu không khí thân thiện, thoải mái. Trong những năm 2006-2012, các buổi hội thảo EuroView đã đưa các chuyên gia Internet từ khắp nơi trên thế giới đến Viện Đại Học Würzburg. Thêm vào đó, anh Phước đã tổ chức Hội thảo Chuyên gia ITC năm 2002 và 2008, và ITC 28 tại Würzburg. Anh Trần Gia Phước cũng tham gia trong việc giảng dạy quốc tế. Năm 2006, anh được bổ nhiệm làm giáo sư “thỉnh giảng” tại Viện Đại Học Canterbury ở Christchurch, New Zealand và Viện Đại Học RMIT (Royal Melbourne Institute of Technology) ở Melbourne, Australia. Người nào gặp trực tiếp anh Phước đều ngay lập tức bị mê hoặc bởi sự nhiệt tình và lôi cuốn của anh. Anh Phước, với năng khiếu trong việc “mô hình hóa” (modelling) thật là dễ dàng các mối quan hệ phức tạp và hệ thống truyền thông (complex interrelationships and communication systems) để giải quyết một vấn đề nghiên cứu nào đó, đã truyền cảm hứng cho nhiều người nói chuyện với anh. Do đó, anh luôn là diễn giả được đón tiếp trọng thể tại các hội nghị và hội thảo chuyên đề trên toàn thế giới. Các sinh viên của anh cũng nhanh chóng bị cuốn hút bởi sự nhiệt tình của anh. Anh luôn luôn chuẩn bị kĩ lưỡng cho các khóa học của mình, bao gồm các lĩnh vực truyền tải thông tin, mạng Điện Toán và hệ thống truyền thông (information transmission, computer networks and communication systems), cũng như đánh giá hiệu suất của các hệ thống “phân tán” (performance evaluation of distributed systems). Anh là người có khả năng nhìn xa để giới thiệu một bài giảng về các “mạng lưới thần kinh” (neural networks) và các ứng dụng của các mạng lưới này vào những năm 1990, lúc đó lãnh vực “trí tuệ nhân tạo” (artificial intelligence) vẫn còn trong thời kỳ sơ khai. Anh Phước có danh tiếng quốc tế rất lớn, anh hoạt động tích cực trong một số dự án nghiên cứu ở Đức và Âu Châu. Anh Phước là thành viên của Mạng Lưới “Xuất Sắc” (Networks of Excellence) cho Internet Tương Lai (Future Internet) EuroNGI, EuroFGI, EuroNF. Hơn nữa, anh đã làm việc tại các dự án quan trọng như CELTIC-Projects 100-GET
Với sự ra đi của anh Trần Gia Phước, chúng ta đã mất đi một chuyên gia khoa học Việt Nam xuất sắc làm rạng danh Đà Nẵng và Cộng Đồng Người Việt Hải Ngoại tại Đức.