Trần Doãn Nho/Người Việt
DALLAS, Texas (NV) – Đặc điểm nổi bật trong thơ Phạm Cao Hoàng là tính hiện thực (realisticity), không những thế, còn có tính cụ thể (specificity).
Về hình thức, anh làm thơ đủ thể loại: lục bát, thất ngôn, ngũ ngôn, tự do… không nghiêng hẳn về một thể loại nào. Về mặt nội dung, thơ anh tập trung vào ba đối tượng chính: Người (người thân và bạn bè), Quê (quê nhà và quê người) và Em, được thể hiện qua hai tính cách: thơ-hóa hiện thực và hiện-thực-hóa thơ.
Thơ-hóa hiện thực
Thơ-hóa hiện thực có nghĩa là biến hiện thực thành thơ. Tất cả những bài thơ anh sáng tác đều dính dáng một cách trực tiếp đến khung cảnh và sự kiện cụ thể bên ngoài và cảm nghiệm của anh xuyên qua chúng. Nói một cách khác, cảm hứng thơ của anh xuất phát từ sự kiện. Anh không lấy cảm hứng từ những tưởng tượng vu vơ. Trong bài “Cha Tôi,” anh dựng lên chân dung của người cha – không phải chỉ như một ý niệm về hiếu đạo – mà là người sinh thành và làm việc một cách nhọc nhắn để nuôi dưỡng anh thành người:
“ngày mùa đông cha mặc áo tơi ra ruộng
ngày nắng lửa cha gò mình đạp lúa
những sớm tinh mơ cùng đàn bò lầm lũi đi về phía bờ mương”
Ngoài người cha, Phạm Cao Hoàng dành nhiều bài thơ dành để tưởng niệm hay nhắc nhở về người thân và bạn bè, mỗi người gắn liền với từng hoàn cảnh cũng như những kỷ niệm và tình cảm riêng với lòng quý mến và trân trọng.
Xót xa vì cơn bệnh đột ngột đến với họa sĩ Đinh Cường, một người mà anh chơi rất thân:
“chàng bất ngờ ngã xuống
vào một đêm rất lạnh ở miền đông bắc
trực thăng cấp cứu đưa chàng chuyển viện”
Chia sẻ khổ nạn của Trần Hoài Thư, một bạn văn thân thiết từ thời còn trẻ:
“rồi chàng xuống núi xuôi nam
từ cơn khổ nạn ba năm quay về
ngày về râu tóc bạc phơ
người muôn năm cũ bây giờ ở đâu”
Đối với mỗi người, thơ anh đều nêu lên những chi tiết đặc thù, hoặc nhân danh, hoặc địa danh (lên Hòa Mỹ thăm bạn, gặp Phạm Văn Nhàn ở New Jersey), hoặc sự kiện (Đinh Cường được trực thăng cấp cứu), hoặc nhân dáng (Trần Hoài Thư râu tóc bạc phơ).
Lắm khi, để cho xác thực hơn, anh ghi lời đề tặng, trích dẫn thơ của bạn hay cho thêm ghi chú về hoàn cảnh hay sự việc. “Thơ Tặng Người Thi Sĩ Ở Garland,” đề tặng Nguyễn Xuân Thiệp, phác họa một số nét tiêu biểu về chân dung, tính cách và hoạt động của nhà thơ này.
“mừng người thi sĩ đến từ Garland vẫn hồn nhiên vẫn vô tư như thời Hoa Hồng
tặng cho chàng một đóa Phù Dung
và nghe chàng đọc thơ
tôi khóc, những đôi giày bên bờ sông Danube (2)
nâng ly nào, hỡi người thi sĩ cô đơn đến từ Texas
buổi chiều sơn dầu ở studio Trương Vũ đầy tranh
buổi chiều miền đông với những đồng cỏ xanh
chàng nói về thơ
về những bài tản mạn bên tách cà phê (3)
về phố văn (4)
và những tháng năm tràn đầy kỷ niệm”
Garland là tên thành phố Nguyễn Xuân Thiệp ở; ghi chú (2) là câu thơ trích dẫn của Nguyễn Xuân Thiệp; ghi chú (3) là loạt bài tản mạn nổi tiếng của Nguyễn Xuân Thiệp ở hải ngoại; chi chú (4) chỉ tạp chí Phố Văn do Nguyễn Xuân Thiệp chủ biên (2000-2008).
Bên cạnh những con người cụ thể đó, quê nhà và quê người cũng được Phạm Cao Hoàng thơ-hóa bằng những chi tiết và sự kiện liên hệ đến từng nơi. Dù quê nào, thì chúng cũng xuất hiện trong thơ anh một cách rõ ràng, không những chỉ hình ảnh và dáng nét, mà còn cả với tên của chúng, dù đó là một thành phố, một cái dốc hay một con đường mà anh đã từng sống, từng đi qua, không thể lẫn vào đâu được:
Ở Phú Thứ, nơi anh sinh trưởng, với mây khói quê nhà:
“bữa đó con về thăm Phú Thứ
gặp lại mùi hương của ruộng đồng
gặp lại những năm và tháng cũ
mây khói quê nhà nhẹ bước chân”
Ở Đà Lạt, nơi của tình bạn và tình yêu:
“Kể từ hôm tôi nắm tay em
Chầm chậm đi qua khu Hòa Bình
(…)
Đà Lạt có một chút mưa bay
có tiếng hát của Lê Uyên Phương, của Phụng, của Tiên
của Nhượng, của Phong, của Triền, của Chức
em mặc chiếc áo dài màu xanh của miền đồi núi
đôi mắt hồn nhiên như một bài thơ tình”
Ở Ngựa Ô (Black Horse), tên một con đường ở thành phố Centreville, Virginia, khi anh qua định cư, nơi bà xã anh đã từng bị tai nạn:
“nơi anh Đinh Cường viết Đoạn Ghi Đêm Centreville
nơi em trở về sau lần ngã gục
tôi dìu em lên những bậc thềm đớn đau và hạnh phúc”
Quê nào đóng chốt quê đó, đâu có kỷ niệm đó; kỷ niệm nào cũng là một dấu ấn khắc sâu vào trái tim anh và biến thành thơ.
Nhưng hơn hết thảy, nguồn thơ của anh xuất phát từ Em. Nếu người thân, bạn bè hay quê, chúng xuất hiện chỉ một đôi lần với một cảm nghiệm đặc thù nào đó, thì Em gần như chiếm lĩnh cõi thơ Phạm Cao Hoàng.
Tôi gọi là thơ “Em.” Nhưng khác với hầu hết thơ tình của những nhà thơ khác, Xuân Diệu hay Nguyên Sa chẳng hạn, Em chỉ là cái cớ, chỉ là một ý niệm, một hình ảnh, thậm chí là một đối tượng siêu hình hay đối tượng thẩm mỹ. Do đó, Em của họ thường là đa dạng, có khi Em này lẫn lộn với Em kia.
Em, trong thơ Phạm Cao Hoàng ngược lại, không phải một thực thể trừu tượng, một hình ảnh chung chung nào đó, mà là một Em duy nhất, một nhân vật cụ thể, có tên và là tên thực: Cúc Hoa.
Thi nhân xưa, ngoài chuyện làm thơ để ca ngợi hoa cỏ trời trăng mây nước, còn có một loại thơ riêng, gọi là thơ “tặng nội,” như một cách cám ơn công lao thờ chồng nuôi con của vợ.
Thơ Phạm Cao Hoàng, dù nói về vợ, nhưng không phải để “tặng nội,” mà vẫn là thơ tình. Anh đồng hóa vợ với người tình và ngược lại. Bất cứ lúc nào, bất cứ tình huống nào, bất cứ thời gian hay không gian nào, Em cũng là một nguồn thơ, cảm hứng thơ.
Khi còn ở quê nhà:
“có tình em rất ngọt ngào
trong veo như giọt sương đèo Prenn”
Khi ở quê người:
“vẫn là tôi, vẫn là em
vẫn khu vừờn cũ, vẫn thềm nhà xưa
đi cùng tôi nhé Cúc Hoa
trên con đường mịt mù mưa xứ người”
Khi Em đau ốm:
“Hôm em ở bệnh viện về
cụm hoa trước ngõ cũng vừa ra bông
(…) hát em nghe bài Je t’aime
kể em nghe lại chuyện tình Cúc Hoa”
Khi chia tay Đà Lạt:
“lại cùng em lang thang bên hồ Thạch Thảo
nói với em về một đoạn đời buồn”
Khi sinh nhật:
“ra vườn trong sương sớm
hái mấy đóa hồng nhung
tặng em, mừng sinh nhật
chim hót vang khu vườn”
Tóm lại, Em có mặt mọi lúc và mọi nơi. Em hiện diện trong thơ anh vừa nhẹ nhàng, vừa dễ dàng, vừa thơ mộng mà lại cũng vô cùng cụ thể. Có thể nói, Em (Cúc Hoa) là “nàng thơ” của Phạm Cao Hoàng!
Hiện-thực-hóa thơ
Đối với nhiều nhà thơ, khuynh hướng chung là trừu tượng hóa, tổng quát hóa những sự kiện cụ thể, với mục đích “hư cấu hóa” chúng để tạo thành những thi ảnh. Phạm Cao Hoàng, ngược lại, hiện thực hóa các biểu tượng thơ của mình bằng cách, hoặc sử dụng ngôn ngữ đời thường, hoặc như đã đề cập ở trên, đưa hẳn các sự kiện, hình ảnh và danh xưng có thật vào trong thơ. Vì thế, những nhân vật, sự vật, sự kiện bên ngoài xã hội đều xuất hiện trong thơ anh một cách “chính danh,” không hề lọc qua bất cứ một màn lọc tu từ nào:
“bốn năm sau ngày anh Đinh Cường ra đi
những buổi gặp gỡ ở miền đông thưa thớt dần
tôi trở lại Sài Gòn Quán
Sài Gòn Quán đóng cửa
tôi tạt vào Saxbys Coffee
Saxbys Coffee đóng cửa
(…) đóng cửa đóng cửa đóng cửa
những nơi chúng tôi thường lui tới bây giờ đóng cửa hết rồi”
Sài Gòn Quán là Sài Gòn Quán, Saxbys Coffee là Saxbys Coffee. Phạm Cao Hoàng còn làm cho hiện thực sống động hơn bằng cách đưa đối thoại vào trong thơ, một nét khá riêng của thơ anh.
Bạn bè và người thân cũng được anh đưa hẳn vào thơ, khi thì nằm ngay trong tựa đề, như “Ở New Jersey, Gặp Lại Phạm Văn Nhàn” hay “Trần Hoài Thư Xuống Núi”; khi thì nằm trong nội dung, bằng tên thật đi kèm theo những sự kiện liên hệ có thật: Nguyễn Xuân Hoàng, Trương Vũ, Nguyễn Ngọc Phong, Nguyễn Trọng Khôi, hay Phụng, Tiên, Nhượng, Triền, Kim Huê (bạn học của Cúc Hoa)…
Quê nhà và quê người cũng thế, hoàn toàn cụ thể, đó là tên các thành phố, các cơ sở hay tên những con đường, hoặc nằm ngay ở tựa đề như “Chia Tay Đà Lạt,” “Đi Cùng Em Giữa Đà Lạt Sương Mù,” “Mùa Thu Đức Trọng,” “Dran, Ngày Về,” “Thơ Tặng Người Thi Sĩ Ở Garland,” “Scibilia, Ngày Cuối Thu” hoặc nằm trong nội dung như Tuy Hòa, Hòa Mỹ, Đà Lạt, Langbian, dốc Nhà Làng, dòng Potomac, Bảo Lộc, Đức Trọng, Thủy Tạ, Lạc Lâm, khu Hòa Bình, dốc Duy Tân, cầu Vĩnh Viễn, Le Bledo, Tong Thái, Phở Xe Lửa, Gallery Lạc Việt, Bellingham, New Dheli, thung lũng Fox, bệnh viện Centre Hospitalier…Có thể nói, không có thơ của nhà thơ nào lại chứa đựng nhiều danh từ riêng như thơ Phạm Cao Hoàng.
Anh còn cụ thể hóa thơ bằng những con số kèm theo địa danh và sự kiện, kể cả ngày, tháng và năm của một người thân từ trần:
“Bệnh viện Centre Hospitalier
phòng 1004
anh tôi nằm trên giường bệnh, hơi thở mệt nhọc
(…)
Ngày 18 tháng 9 năm 2019
anh tôi yên nghỉ ở nghĩa trang Athis-Mons, ngoại ô Paris
đúng với ước nguyện của cháu tôi: con cần một nơi để còn thăm viếng”
(Sau 35 Năm Chưa Một Lần Trở Lại Quê Nhà)
Ngoài ra, Phạm Cao Hoàng còn cụ thể hóa thơ bằng hình ảnh: bài thơ “Xin Cho Tôi Được Làm Người Việt Nam,” kèm theo bức ảnh do anh tự chụp, “Ảnh chụp ở đường Hollinger, (Fairfax, VA) lúc 6:30 sáng 18/8/2017,” với một đàn ngỗng băng qua đường. Nói chung, Phạm Cao Hoàng đưa hiện thực vào thơ nhằm minh chứng cho quan điểm và tình cảm của anh.
***
Thơ-hóa hiện thực hay hiện-thực-hóa thơ chỉ là một cách phân tích, một cách làm rõ cấu trúc thơ của Phạm Cao Hoàng. Thực ra, hai yếu tố này thể nhập vào nhau.
“Scibilia, ngày cuối thu
Tôi đuổi theo những đám sương mù
Và khi quay lại tôi nhìn thấy
Một giọt sương buồn trong mắt em”
(Scibilia, Ngày Cuối Thu)
Mùa Thu, con đường, sương mù, sương buồn và mắt em hòa trộn vào nhau tạo thành một thi-ảnh vừa đẹp vừa thơ mộng. Hiện thực trong thơ và thơ trong hiện thực.
Nhưng đặc sắc hơn cả trong sự thể nhập hiện thực và thơ chính là nàng Cúc Hoa.
“mơ cùng tôi nhé, Cúc Hoa
giấc mơ Đà Lạt thời chưa biết buồn
vẫn là tôi, vẫn là em
vẫn khu rừng lạnh tiếng chim gọi đàn
vẫn là mây trắng ngàn năm”
(Ngày Tôi Trở Lại Miền Đông)
“Vẫn là!” Dù vật đổi sao dời, dù tang thương dâu biển, Phạm Cao Hoàng vẫn “vẫn là.” Không thế khác.
Chất hiện thực ngồn ngộn trong thơ anh khiến tập thơ của anh như một thứ nhật ký sống, bằng thơ. Nó tạo xúc động, không chỉ bằng ngôn ngữ mà bằng những gì có thật. Nói cách khác, hiện thực là một trong những yếu tố gây xúc động.
Nhà văn Phạm Văn Nhàn, khi đọc bài thơ “Cha Tôi,” đã viết: “Đọc bài thơ CHA TÔI, tôi nhớ đến ngôi nhà và hình ảnh của bác trai. Bác cao, hơi gầy và da ngăm đen. Cái đen của nắng và gió, của một người nông dân thuần chất;” hoặc bài thơ “Mây Khói Quê Nhà,” là anh nhớ đến “con đường dọc theo mương dẫn thủy nhập điền từ đập Đồng Cam vế tưới tiêu cho những cánh đồng rộng lớn. Tôi đã từng đi trên con đường này.” (…) “Rất rõ và thèm: nồi cá rô thơm mùa lúa mới, như trong thơ Phạm Cao Hoàng” (1).
Thơ Phạm Cao Hoàng là Phạm Cao Hoàng. Chẳng thế mà, nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp viết: “Đọc thơ Phạm Cao Hoàng, ta thấy tâm hồn anh đầy nhân hậu, bao dung và độ lượng, luôn mở rộng đón nhận những âm vạng của đất trời. Ở Phạm Cao Hoàng, không có sự ganh ghét thù hận hay ra vẻ trí thức triết lý với đời. Thơ anh trong sáng, tự nhiên, bình dị, nhẹ nhàng đi vào hồn người. Đọc thơ Phạm Cao Hoàng ta tìm được niềm an ủi trong tinh yêu, gia đình, bạn bè, quê hương đất nước và cuộc sống chung quanh mình” (2).
Tưởng không có nhận xét nào chính xác hơn. [qd]
Phạm Cao Hoàng sinh năm 1949 tại Phú Yên. Tốt nghiệp Đại Học Sư Phạm Sài Gòn, chuyên ngành Anh Văn. Từ 1969 đến 1999, dạy học. Định cư ở Mỹ từ năm 1999, hiện sống tại tiểu bang Virginia.
Trước 1975 có thơ đăng trên các tạp chí văn học ở Sài Gòn: Văn, Bách Khoa, Vần Đề, Khởi Hành, Thời Tập, Ý Thức…
Sau 1975, ngưng sáng tác mãi đến năm 2005, mới cầm bút trở lại.
Ngoài thơ và truyện ngắn, anh còn viết một số ca khúc. Tháng Tư, 2012, anh thành lập Blog Phạm Cao Hoàng, sau chuyển thành Trang Văn Học Nghệ Thuật Phạm Cao Hoàng (phamcaohoang.com), giới thiệu và lưu trữ các sáng tác của Phạm Cao Hoàng và bằng hữu.
Các tác phẩm đã xuất bản: “Đời Như Một Khúc Nhạc Buồn” (tập thơ, Sài Gòn, 1972), “Tạ Ơn Những Giọt Sương” (tập thơ, Sài Gòn, 1974), “Mây Khói Quê Nhà” (tập thơ, Thư Ấn Quán, Hoa Kỳ, 2010), “Mơ Cùng Tôi Giấc Mơ Đà Lạt” (truyện và tạp bút, Thư Ấn Quán, Hoa Kỳ, 2013), “Đất Còn Thơm Mãi Mùi Hương” (thơ, Thư Ấn Quán, Hoa Kỳ, 2015).
Chú thích:
(1) Phạm Văn Nhàn, Đất và Người, “Đất Còn Thơm Mãi Mùi Hương,” Thư Ấn Quán (2018), in lần thứ 3, trang 104, 105
(2) Nguyễn Xuân Thiệp, Bạt, “Đất Còn Thơm Mãi Mùi Hương,” Thư Ấn Quán, in lần thứ 3, 2018), trang 12.
