ĐÀ NẴNG, Việt Nam (NV) – Không gian di sản chật hẹp, việc sửa chữa nhà cửa bị khống chế nghiêm ngặt cùng với giá thuê nhà công sản bị đẩy lên cao khiến phố cổ Hội An mất dần cư dân bản địa – phần hồn của phố cổ.
Báo VnExpress dẫn số liệu tại hội thảo “Phát triển du lịch đô thị cổ Hội An – Di sản văn hóa thế giới trong kỷ nguyên mới” do Sở Văn Hóa, Thể Thao và Du Lịch Đà Nẵng phối hợp Trung Tâm Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Thế Giới Hội An tổ chức hồi giữa Tháng Mười vừa qua cho thấy, năm 2023 khu phố cổ chỉ còn hơn 3,000 cư dân bản địa, 40% chủ nhà gốc đã dọn ra ngoài.
Đến năm 2024, tỷ lệ nhà cổ có người ở thực tế chỉ còn khoảng 20%-30%. Trong khi đó, khoảng 30% chủ nhà mới đến từ Hà Nội và Sài Gòn đã vào thay thế.
“Những ai có ‘sổ đỏ’ thực sự trong phố cổ thì khoảng 95% đã bán hoặc cho thuê. Gom tiền thuê gộp vài năm là đủ ra vùng Cẩm Châu, Cẩm Hà, mua đất xây nhà mới khang trang, số còn lại gửi tiết kiệm dưỡng già,” anh Hải, chủ một ngôi nhà cổ trên đường Nguyễn Duy Hiệu, phường Hội An, Đà Nẵng cho biết.
Ngoài ra, khoảng 40% chủ nhà rời đi do giá thuê nhà công sản bị đẩy lên hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Chẳng hạn, tại các trục đường chính như Bạch Đằng hay Nguyễn Thị Minh Khai, giá thuê dao động 60-120 triệu đồng ($2,321 tới $4,642) căn/tháng và giới kinh doanh thường sẵn sàng trả đứt một lần 3-4 tỷ đồng ($116,085 tới $154,780) cho hợp đồng thuê từ 1-3 năm.
Ông Nguyễn Sự, cựu bí thư Thành Ủy Hội An, cho biết với mức giá này đã khiến người dân bản địa hoàn toàn bị gạt ra khỏi cuộc đua thuê mặt bằng, khiến phố cổ Hội An mất dần bản sắt.
Trước đây, một nếp nhà cổ ở Hội An tích hợp đủ ba công năng: để ở, thờ tự và buôn bán nhỏ phục vụ thị dân nhưng hiện nay, phần lớn chỉ còn trơ lại một công năng duy nhất là kinh doanh thuần túy.
“Hội An vốn là đô thị đa văn hóa, từng dung nạp người Nhật, người Hoa, người phương Tây cùng chung sống hòa hợp, tạo nên nếp sống thuần khiết, ‘tối lửa tắt đèn’ có nhau. Nhưng bản chất ngày nay đã khác. Khi mục đích chỉ là kinh doanh thương mại, người ta buộc phải đặt lợi nhuận lên hàng đầu,” ông Sự nói.
Theo ông Sự, trước đây đi vài bước trong phố cổ là gặp người quen, ghé từng nhà chào hỏi, trò chuyện thân tình. Nay bước vào phố, người gắn bó cả đời cũng cảm thấy mình như “người lạ giữa phố quen” vì xung quanh toàn gương mặt mới. Họ vào thuê buôn bán, không biết ai với ai, hết giờ mở cửa ban đêm là “then cài cửa đóng” rồi về nơi khác ngủ, bỏ lại những dãy phố dài lạnh lẽo và vắng vẻ.
“Khi chịu áp lực tài chính quá lớn, người ta buộc phải kinh doanh bất chấp. Lúc đó, không thể đòi hỏi họ phải sống hiền từ, giao tiếp từ tốn hay giữ nét văn hóa bán hàng truyền thống được nữa. Nếu người bản địa cố bám trụ giữ nếp buôn bán thong thả, họ cũng sẽ bị làn sóng này cuốn phăng vì không cạnh tranh nổi doanh số,” ông Sự nói thêm.
Ông Phạm Phú Ngọc, giám đốc Trung Tâm Quản Lý Di Sản Văn Hóa Thế Giới Hội An, cũng thừa nhận nhà cổ không đơn thuần là những khối kiến trúc gỗ đá vô tri mà chính là nơi chứa đựng nếp sống. Nếu chỉ chú trọng thương mại mà thiếu vắng các chính sách thiết thực giúp đỡ người dân an cư, phố cổ sẽ thiếu đi hơi thở văn hóa của cư dân bản địa.
Ông Nguyễn Sự cho rằng, địa phương không thể tự giải quyết bài toán giao dịch dân sự nếu thiếu cơ chế đặc thù từ chính phủ.
Theo ông Sự, nhà nước cần lập quỹ ngân sách để mua lại những căn nhà cổ khi các gia đình đông con cháu buộc phải bán để chia thừa kế.
Sau khi tiếp quản, nhà nước không đưa các bất động sản này ra đấu giá thương mại cho người ngoài mà cho chính chủ cũ hoặc con cháu họ thuê lại với giá ưu đãi để tiếp tục ở và hương khói tổ tiên. Song song đó, chính quyền cấp phép cho họ dùng một góc nhỏ bán món ăn truyền thống như mì Quảng, cao lầu, xíu mà, đồng thời miễn giảm thuế kinh doanh.
“Tiền có thể hôm nay chưa làm ra thì ngày mai làm ra, nhưng giá trị văn hóa và phần hồn di sản một khi đã mất đi thì không thể tìm lại được. Bản chất vấn đề là phải dùng nguồn lực từ du lịch để người dân Hội An sống được ngay trong chính ngôi nhà của họ,” ông Sự nhấn mạnh. (Tr.N)
