Trân Văn
Cuộc tranh luận liên quan đến chuyện thúc đẩy hay thận trọng trong việc khuyến khích trẻ em hiến mô, tạng vẫn chưa có hồi kết. Giữa tuần trước, dư luận sôi sùng sục sau khi Bộ Y Tế Viẹt Nam tổ chức lấy ý kiến trẻ em về dự luật sửa luật về hiến mô, tạng.
Trong khi Bộ Y Tế lập luận, việc đưa dự luật vừa đề cập ra hỏi ý kiến trẻ em, trong đó có cả trẻ 7, 8 tuổi, không những không có gì sai, thậm chí còn cần thiết thì nhiều người không tán thành. Theo họ, chủ đề đó không phù hợp với hiểu biết và nhận thức của trẻ, trẻ có thể bị thao túng.
Đây không phải lẩn đầu tiên giới hữu trách ở Việt Nam đưa một dự luật ra hỏi ý kiến trẻ em và bị chỉ trích kịch liệt. Hồi Tháng Ba, 2023, thiên hạ từng sửng sốt, rồi mỉa mai khi giới hữu trách đưa dự luật sửa luật đất đai, vốn được xem là đạo luật phức tạp nhất tại Việt Nam ra vấn ý trẻ em!
***
Rất nhiều người sử dụng mạng xã hội đã chia sẻ hoặc bày tỏ sự tán thành đối với quan điểm của bà Phạm Khánh Phong Lan – một trong những đại biểu Quốc Hội phản đối việc mở rộng đối tượng hiến mô, tạng đến nhóm công dân chưa thành niên.
Bà Lan – người có học hàm phó giáo sư, học vị tiến sĩ Dược (Đại Học Caen, Pháp), giám đốc Sở An Toàn Thực Phẩm TP.HCM – đề nghị: Gạt bỏ ý tưởng mở rộng đối tượng hiến mô, tạng đến nhóm công dân dưới 18 tuổi vì trẻ không đủ khả năng tự quyết, có thể bị gia đình gây sức ép, trong khi sự đồng ý của người đại diện chưa bảo đảm quyền lợi của trẻ. Bà Lan thừa nhận nhận mô, tạng để chữa bệnh là nhu cầu chính đáng nhưng không thể để mục tiêu cứu người làm lu mờ quyền lợi của người hiến, đặc biệt khi người hiến là trẻ em. Bà nhấn mạnh: Không thể “hy sinh” đứa trẻ này để cứu người khác. Đạo đức con người không cho phép làm như vậy. Không thể vì mục tiêu chữa lành bệnh cho người được hiến mô, hiến tạng mà lại hy sinh người hiến. Bà Lan kêu gọi xem đó là giới hạn đạo đức của việc mở rộng nguồn hiến mô, tạng.
Theo bà Lan, việc những cá nhân chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng tại thời điểm nào đó, không bảo đảm đương sự hiểu hết hậu quả lâu dài khi hiến tặng mô, tạng đối với cơ thể, cũng như không bảo đảm đương sự đã đủ chín chắn, suy xét cẩn thận các khía cạnh để trong tương lai không hối hận. Bà lưu ý, dẫu có sự đồng ý của trẻ và văn bản xác nhận của người giám hộ thì vẫn chưa đủ để chứng minh đó là lựa chọn thực sự của trẻ, phải phân biệt nguyện vọng nhất thời với ý chí và xác lập theo một quy trình pháp lý chặt chẽ. Bà Lan tỏ ra đặc biệt lo ngại về xung đột lợi ích ngay trong gia đình. Nếu người cần được cứu là một thành viên khác, trẻ có thể đồng ý vì vâng lời, vì áp lực tình cảm hoặc vì bị đối xử bất bình đẳng. Chẳng hạn trong gia đình có tư tưởng trọng nam khinh nữ, bé gái nào đó có thể bị đặt vào tình thế phải “hy sinh” để cứu người quan trọng hơn?
Lo ngại việc trao quyền quyết định thay cho người lớn khi khó có thể đặt định những biện pháp bảo vệ hiệu quả và việc xác định nguyện vọng hiến tặng có nguy cơ bị lợi dụng hoặc biến tướng, bà Lan cho rằng nên loại bỏ dự tính khuyến khích trẻ em hiến mô, tạng.
***
Luật pháp Việt Nam cũng như luật pháp quốc tế (Công Ước Liên Hiệp Quốc về quyền trẻ em) xác định trẻ em được quyền có quan điểm riêng cũng như được tự do bày tỏ ý kiến về những vấn đề ảnh hưởng đến chúng, được nói không.
Trên thực tế, tổ chức vấn ý trẻ em về một số vấn đề tuy không thật sự phổ biến nhưng không hiếm và chuyện vấn ý luôn được thực hiện theo những nguyên tắc mà Ủy Ban về Quyền Trẻ Em đề ra: Trẻ phải có quyền lựa chọn tham gia vấn ý hay không, không phải chịu áp lực hoặc thao túng. Thông tin phải dễ tiếp cận. Trẻ cần được giải thích cặn kẽ về mục đích và khả năng tác động của việc tham gia vấn ý. Nội dung phải thực sự liên quan đến đời sống của trẻ. Phương pháp, môi trường và thời gian chuẩn bị phải phù hợp với tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ.
Đối với chuyện hiến tặng mô và tạng, Tổ Chức Y Tế Thế Giới cũng đã đặt định một số nguyên tắc: Không lấy tế bào, mô, nội tạng của người chưa thành niên đang sống để ghép, trừ một số ngoại lệ mà luật pháp cho phép. Ngoại lệ có thể liên quan đến việc thành viên gia đình hiến tế bào có khả năng tái sinh khi không tìm được người lớn phù hợp trong điều trị. Cha mẹ có thể xung đột lợi ích nếu đồng thời chịu trách nhiệm với người cần nhận mô và tạng. Khi có xung đột, cần cơ quan độc lập xem xét.
Cách tổ chức vấn ý đối với dự luật sửa luật về hiến mô, tạng, kéo trẻ em vào cuộc bị chỉ trích kịch liệt vì bà Lan cũng như những người tán thành quan điểm của bà có cảm giác, dường như giới hữu trách muốn dùng “cứu giúp” để gạt bỏ sự an toàn cũng như quyền lợi của người hiến mô, tạng. Khi chưa có giải pháp khả tín để bảo đảm sự tự nguyện cũng như ngăn ngừa thiện ý bị lợi dụng vì các loại lợi ích, mà vẫn xem trẻ em – nhóm dễ bị chi phối – như một nguồn cung mô, nội tạng, đó có thể là bước khởi động của thảm họa – thân thể trẻ con trở thành phương tiện tạo ra lợi ích!
